किसानहरू अत्यन्त मिहिनेती र परीश्रमी हुन्छन् । गाउँमा बस्ने किसानहरू रातदिन काम गर्छन् । खेतीकिसानी गरेर आफू बाँच्नु र अरूलाई बचाउनु उनीहरूको धर्म र कर्म हो । आफूू बाँच्ने र अरुलाई पनि बचाउने उनीहरू परिश्रममा विश्वास गर्छन् । गाईवस्तु पालेर र खेतीकिसानी गरेर जीवन गुुजारा चलाउने उनीहरू धर्मकर्ममा पनि विश्वास गर्दछन् । पशुुलाई छोराछोरी जत्तिकै माया गर्ने उनीहरू नजिकैको वनमा गएर घाँसदाउरा ल्याउँछन् । गाउँमा बस्ने किसानहरू प्राय: ताजा खानेकुरा खान्छन् । यसरी कर्मशील जीवन बाँच्न चाहने गाउँले छलकपट गर्न जान्दैनन् । कुनै अप्ठ्यारो आइपरे सबै मिलेर समस्याको समाधान गर्ने गरेका किसान गाउँलेहरू आफ्नै खुसीमा रमाउँछन् ।

पाठका घटना कुनै जङ्गल र कुनै गाउँमा घटेका छन् । महिलालाई राक्षसले खाएको घटना वनमा घटेको छ । गाउँलेहरू खुर्पा, बन्चरो लिएर वनमा राक्षस मार्न गएको र राक्षसले अजङ्गको शरीर बनाएपछि गाउँलेहरू भागेको घटना पनि वनमा नै घटेको छ । गाउँलेहरूले गाउँको चौतारामा बसेर छलफल गरेका छन् । कालजितको जन्म मावली गाउँमा भएको छ । कालजित मावली गाउँमा बस्दा त्यहाँका साथीहरूले उसलाई भतुुवा भनेपछि ऊ मावली गाउँ छोडेर आफ्नै गाउँमा फर्केर आएको छ । कालजित र राक्षस कालजितको घरमा सँगै बस्न थालेका र त्यही घरमा कालजितले राक्षसलाई मारेको घटना रहेको छ । यसरी वन, गाउँ र कालजितको मावली गाउँ गरी तीन ठाउँमा घटेको घटनालाई कथाको विषयवस्तुु बनाइएको छ ।

यस पाठको शीर्षक ‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ राखिएको छ । कथामा प्रस्तुत विषयवस्तुलाई सरल रूपमा चिनाउन सफल रहेको यो शीर्षक मलाई उपयुक्त लाग्यो । यो कथा लोककथा भएकाले लोककथाको भाव झल्किने खालको शीर्षक राखिएको छ । कथाका दुई जना पात्र ‘कालजित’ र राक्षसको विशेषता झल्किने ‘अजङ्गको राक्षस’ शीर्षकमा समावेश गरिएको छ । कथाको विषयवस्तुु र पात्रको नाम र विशेषता बुुझाउने शीर्षक राखिएकाले कथाको शीर्षक मलाई उपयुुक्त नै लागेको छ ।

प्रस्तुत कथांश ‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ शीर्षकको लोककथाबाट लिइएको हो । यस कथाका सङ्कलक मोतीलाल पराजुली हुन् । प्रस्तुत कथांश भगवान्ले राक्षसलाई आयुका सम्बन्धमा सम्झाउने क्रममा भनेका हुन् ।

कथाअनुसार राक्षसको भान्जाका रूपमा रहेको कालजितले आफ्नो ७९ वर्षको रहेको कुरा सुुनेपछि आफ्नो आयुु किन ७९ नै राखिएको छ । यो आयु उसलाई मन पर्दैन । त्यस आयुुमा एक वर्ष घटी वा बढी बनाइदिन आग्रह गर्दै फेरि राक्षस मामालाई भगवान् कहाँ पठाउँछ । भगवान्लाई गएर राक्षसले कालजितको आयु कि एक वर्ष घटाइदिनुपयो, कि बढाइदिनुप¥यो भन्छ । त्यसपछि भगवान्ले उसलाई मान्छेको आयु भावीले लेखेको छ । त्यसलाई घटीबढी गर्न कसैले पनि सक्दैन दिन्छन्् । कालजितले आफ्नो आयुु भगवान्ले त परिवर्तन गर्न सक्ने रहेनछन् । त्यसैले मानिसले जति दिन आयुु लिएर आएको हुुन्छ त्यसलाई कसैले पनि परिवर्तन गर्न सक्दैनन् । मान्छेले पाएको आयुु जति छ त्यो भोगेर मात्र यो संसारबाट बिदा हुुन्छ । त्यसैले यस राक्षसले मलाई मार्न सक्दैन भन्ने निश्चिन्त भएपछि कालजितले राक्षसलाई मार्ने निर्णय लिन्छ ।

आयुु भन्ने कुरा भगवान्का वशमा पनि हुुँदैन । भावीले लेखेको आयुुलाई कसैले पनि घटबढ गर्न सक्दैन । मानिसलाई भावीले लेखिएको आयुु भोगेर मात्र यस संसारबाट बिदा हुुन्छ भन्ने सत्यलाई यस कथांशले पुुष्टि गरेको छ ।

‘कालजित र अजङ्गको राक्षसको कथा’ शीर्षकको लोककथा सङ्कलक मोतीलाल पराजुली हुुन् । पराजुलीले यस कथामा नेपाली ग्रामीण समाजमा प्रचलित लोककथालाई सरल र आकर्षक तरिकाले प्रस्तुत गर्दै कहिलेकाहीँ गाउँमा आइपरेको ठुुलो समस्यालाई बुुद्धिमानी बालबालिकाहरूले निराकरण गर्न सक्छन् भन्ने सन्देश प्रस्तुत गरेका छन् ।

राक्षसले वनमा घाँसदाउरा काट्न गएका महिलामध्ये एक जनालाई खान्छ । अरू महिलाहरू राक्षस देखेर हारगुहार गर्दै गाउँमा आएर सबै कुरा बताउँछन् । सबै गाउँलेहरू घरेलु हतियार लिएर राक्षसलाई मार्न जान्छन् र आक्रमण गर्न खोज्छन् । गाउँलेहरू आएको देखेर राक्षसले आफ्नो शरीर पहाड जत्रो बनाउँदै सबै गाउँलेलाई खाइदिने कुरा गर्छ । राक्षसबाट डराएर गाउँलेहरू गाउँतिर भाग्छन् चौतारामा भेला हुुन्छन् । एकैचोटि मर्नुभन्दा पालैपालो मर्नु राम्रो हुने भन्दै हरेक दिन एक एक जनाका दरले आहारा पु¥याउने कुरा गरेर राक्षससँग वार्ता हुन्छ । दिनको एक जना मानिस र एक मुरी अन्न खाँदै गएको राक्षसले गाउँलेलाई साह्रै दु:ख दिन्छ । धम्क्याएर, डर र त्रास देखाएर गाउँलेलाई आफ्नो वशमा राख्दै सारा गाउँलेलाई दु:ख दिएछ ।

मानिसको बाहिरी आवरण र उमेर हेरेर ऊसँग कति बुुद्धि छ भन्ने कुरा जानिँदैन । समय आएपछि हरेक मानिसले आफूूभित्र भएको बुद्धि प्रयोग गर्न जान्नुुपर्छ । गाउँ तथा समाजको भलो हुने काम गरेमा सबैले त्यस्ता व्यक्तिको गुुणगान गर्छन् । कुनै कुनै बालबालिकाहरूमा पनि अद्भुुत क्षमता हुन सक्छ । साना बालबािलकाहरूले केही गर्न सक्दैनन् भन्ने सोचेर उनीहरूको बुुुद्धि र कर्मप्रति बेवास्ता गर्नुहुँदैन । कतिपय कुराहरू पूरा गर्न बलभन्दा पनि बुुद्धिको आवश्यकता हुुन्छ । यस्ता कम उमेर भएका व्यक्तिको बुुद्धि र पुरुषार्थले कहिलेकाहीँ नसोचेको कार्य पूरा हुन सक्छ । कुनै कुनै सानो व्यक्ति अर्थात् बालबालिकाले पनि बुद्धि र पुरुषार्थको काम गर्न सक्छन् । जसरी कालजितले गाउँलेलाई दु:ख दिने राक्षसलाई आफ्नो बुद्धि र पुरुषार्थको प्रयोग गरेर मारी गाउँमा शान्ति ल्याउन सफल भयो त्यसरी नै हाम्रा बालबालिकाले पनि बुद्धि र पुरुषार्थको प्रयोग गरी आफ्नो समाजको लागि सकेको योगदान दिन सक्छन् भन्ने आशय । सानो छ भनेर उनीहरूलाई हेप्ने र उनीहरूको बुुुद्धि र पुरुषार्थको बेबस्ता गर्ने समाजलाई ’सानो व्यक्तिको बुद्धि र पुरुषार्थले गाउँमा शान्ति ल्याउन सफल हुुन सक्छन् भन्ने कुरा मनन गर्नुपर्दछ भन्ने आशय यस कथामा कालजितको चरित्रबाट पुुष्टि गरिएको छ ।