‘डल्ले खोला’ परशु प्रधानद्वारा लिखित सामाजिक तथा व्यङ्ग्यात्मक कथा हो । कथामा गाउँको विकासका नाममा हुने भ्रष्टाचार, सरकारी रकमको दुरुपयोग, कागजी योजना, कमजोर प्रशासन र सर्वसाधारणको विकासप्रतिको आशालाई डल्ले खोलाको प्रतीकात्मक प्रयोगमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ ।

वर्षायाममा डल्ले खोला उर्लिएर गाउँलेलाई दुःख दिन्छ । गाउँले खोलामा पुल र कुलो निर्माण हुने आशा गर्छन् तर विकास योजना वास्तविक रूपमा पूरा हुँदैनन् । योजनाका नाममा रकम निकासा हुने, हिनामिना हुने र जनताको समस्या भने जस्ताको तस्तै रहने अवस्थालाई कथाले व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले देखाएको छ ।

(क) पृथ्वीको चारैतिर फिँजिएको हावा : वातावरण

(ख) स्वीकार गरिएको काम वा अवस्था : स्वीकृति

(ग) कठिन, दुःसाध्य : मुस्किल

(घ) कहिल्यै पनि नाश नहुने : शाश्वत

(ङ) असम्भव कुरालाई सम्भव जस्तो बनाई देखाउने : जादु

चन्दा : विद्यालय निर्माणका लागि गाउँलेले चन्दा सङ्कलन गरे ।

वर्षायाम : वर्षायाममा डल्ले खोलामा ठूलो बाढी आउँछ ।

निर्माण : गाउँमा नयाँ पुल निर्माण गर्ने योजना बनाइएको छ ।

खाद्यान्न : सिँचाइको सुविधा भए खाद्यान्न उत्पादन बढ्छ ।

उत्साह : कुलो निर्माण हुने कुरा सुनेपछि गाउँलेमा उत्साह बढ्यो ।

पुल : खोलामा बलियो पुल निर्माण गर्नुपर्छ ।

लागत : पुल निर्माणको लागत बीस हजार रुपैयाँ अनुमान गरिएको थियो ।

श्रमदान : गाउँलेले कुलो बनाउन श्रमदान गरे ।

जबरा — जङ्गबहादुर राणा :
जङ्गबहादुर राणा नेपालका राणा प्रधानमन्त्री थिए ।

लोसेआ — लोक सेवा आयोग :
लोक सेवा आयोगले विभिन्न सरकारी पदका लागि परीक्षा सञ्चालन गर्छ ।

त्रिवि — त्रिभुवन विश्वविद्यालय :
त्रिभुवन विश्वविद्यालय नेपालको पुरानो विश्वविद्यालय हो ।

नेसंवि — नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय :
नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयमा संस्कृत विषयको अध्ययन गरिन्छ ।

पाविके — पाठ्यक्रम विकास केन्द्र :
पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले विद्यालय तहका पाठ्यक्रम तथा पाठ्यसामग्री विकास गर्छ ।

नपा — नगरपालिका :
नगरपालिकाले स्थानीय विकासका विभिन्न काम गर्छ ।

युद्ध, घोषणा, भाषण, वर्षायाम, बाँध, खाद्यान्न, जहाँतहाँ, इस्टिमेट, व्यङ्ग्य, कर्तव्यहीन, प्रशंसा, ढुङ्गा ।

रत्नबहादुर सदरमुकामस्थित हाकिमको कार्यालयसम्म पुगे ।

रत्नबहादुरले डल्ले खोलामा पुल निर्माणका लागि २०,००० रुपैयाँ मागे ।

डल्ले खोलाबाट राम्रो कुलो निर्माण भएपछि गाउँमा सिँचाइ सुविधा पुग्ने, धानका बाला फल्ने र गाउँलेको जीवनमा खुसी आउने आशाले शिवबहादुर खुसी थिए ।

डल्ले खोला रत्नबहादुरले मुस्किलले तरे ।

‘डल्ले खोला’ कथा ११ ओटा अनुच्छेदमा संरचित छ ।

रत्नबहादुरको भाषणले जादुको काम गरेको थियो । उनको भाषणपछि पुलको लागत इस्टिमेट तयार भयो र रकम निकासाको प्रक्रिया अगाडि बढ्यो ।

रत्नबहादुरले १,००० रुपैयाँ रकम बुझेको थियो ।

डल्ले खोलामा पुल बन्ने र खोलाबाट हुने दुःख अन्त्य हुने आशा जागेकाले गाउँलेले अब आफ्नो जीवन सहज हुने ठानेका थिए ।

रत्नबहादुरको आवश्यकता डल्ले खोलाका नाममा आएको विकास बजेटले पूरा गरिदियो । उसले पुलका लागि निकासा भएको रकमबाट व्यक्तिगत आवश्यकता पूरा गरेको कथाबाट देखिन्छ ।

(क) डल्ले खोला आज पनि कसरी बगिरहेको छ ?

(ख) सदरमुकामबाट गाउँ फर्कँदा रत्नबहादुरले खोलालाई कसरी तरे ?

(ग) हिउँद र वर्षायाममा डल्ले खोलाको अवस्था कस्तो हुन्छ ?

(घ) हरेक वर्ष डल्ले खोलामा बन्ने पुलको अवस्था कस्तो हुन्छ ?

छोरीको विवाह नजिकिँदा आर्थिक समस्यामा परेका रत्नबहादुरले सपनामा डल्ले खोलालाई देखे । खोलाले गाउँको सुखदुःखको साथी आफू भएको सम्झाएझैँ भएपछि उसमा खोलामा पुल बनाउन पहल गर्ने नयाँ जोश र उत्साह आयो । यसपछि ऊ हाकिमलाई भेट्न सदरमुकाम पुग्यो ।

डल्ले खोलामा पुल निर्माण गर्ने नाममा सरकारी रकम निकासा भयो । त्यस रकममध्ये केही रकम रत्नबहादुरले आफैँ बुझ्यो । त्यसै समयमा उसकी छोरीको विवाह धुमधामसँग सम्पन्न भयो, सात दिन भोज चल्यो र धेरै सुगुर काटिए । यसरी खोलाको विकास योजनाका नाममा आएको रकमले रत्नबहादुरको व्यक्तिगत आवश्यकता पूरा गरेको देखिन्छ ।

डल्ले खोलाले आफूलाई खाली र अनियन्त्रित नराख्न, नियन्त्रण गर्न र सीमित बनाउन आग्रह गरेझैँ प्रस्तुत गरिएको छ । खोलाको पानीलाई उपयोग गरेर धान फलाउन, बाली सिञ्चित गर्न र गाउँको विकासमा लगाउनुपर्ने सन्देश कथामा मानवीकरणका माध्यमबाट दिइएको छ ।

डल्ले खोलामा बाँध बाँधेर कुलो निर्माण गरी खोलाको पानी खेतसम्म पुर्‍याउन सके धान तथा अन्य खाद्यान्न उत्पादन बढ्ने थियो । गाउँलेले श्रमदान गरेर कुलो निर्माण पूरा गरे सिँचाइको अभाव हट्ने र गाउँबाट अनिकाल सदाका लागि भाग्ने आशा गरिएको थियो ।

‘डल्ले खोला’ कथामा वर्षायाममा उर्लिएर गाउँलेलाई दुःख दिने डल्ले खोलालाई केन्द्रमा राखेर ग्रामीण विकासमा हुने भ्रष्टाचार र बेथितिको चित्रण गरिएको छ । हरेक वर्ष खोलामा पुल बन्ने चर्चा भए पनि पुल कागजमै सीमित रहन्छ ।

छोरीको विवाहको चिन्तामा रहेका रत्नबहादुर डल्ले खोलामा पुल बनाउन माग गर्दै हाकिमकहाँ पुग्छ । उसको भाषणपछि बीस हजार रुपैयाँको योजना तयार हुन्छ तर वास्तविक निर्माणभन्दा रकमको दुरुपयोग बढी हुन्छ । काठको अस्थायी पुल पनि अर्को वर्षको भेलले बगाउँछ ।

पछि शिवबहादुरले पुलका लागि आएको रकम हिनामिना भएको बताउँदै डल्ले खोलाको पानीबाट कुलो निर्माण गर्ने योजना ल्याउँछ । गाउँले उत्साहित भएर श्रमदान गर्छन् तर केही दिनमै उत्साह घट्छ र कुलो अधुरै रहन्छ । जाँचपास र रकम निकासाको प्रक्रिया भने चलिरहन्छ । अन्ततः डल्ले खोला फेरि उस्तै गरी बगिरहन्छ । कथाले भ्रष्ट प्रशासन, कागजी विकास र जनताको असफल आशामाथि तीखो व्यङ्ग्य गरेको छ ।

प्रस्तुत भनाइले जीवन रहेसम्म मानिसले समाज र राष्ट्रको विकासका लागि निरन्तर काम गर्नुपर्छ भन्ने सन्देश दिएको छ । निर्माण र विकास कुनै एक व्यक्तिको मात्र जिम्मेवारी नभई सबै नागरिकको साझा कर्तव्य हो ।

देशमा सडक, पुल, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सिँचाइ तथा अन्य पूर्वाधार निर्माण हुँदा समाजको जीवनस्तर सुधार हुन्छ । तर विकासका योजना कागजमा मात्र बनाएर, रकम दुरुपयोग गरेर वा व्यक्तिगत स्वार्थ पूरा गरेर साँचो विकास सम्भव हुँदैन ।

मानिसमा जीवन रहुन्जेल इमानदारी, मेहनत र जिम्मेवारीका साथ निर्माण कार्यमा सहभागी भइरहनुपर्छ । व्यक्ति र समुदायले आफ्नो कर्तव्य पूरा गरे मात्र स्थायी तथा वास्तविक विकास सम्भव हुन्छ ।

दुवै पात्र कथामा विकास प्रशासनको विकृत पक्षसँग जोडिएका छन् । रत्नबहादुर जनप्रतिनिधिजस्तो प्रभावशाली स्थानीय पात्र हो भने हाकिम सरकारी संयन्त्रको प्रतिनिधि हो । दुवैको व्यवहारबाट योजनाबद्ध विकासभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थ र प्रशासनिक बेथिति बलियो बनेको देखिन्छ ।

कथामा नेपालको पहाडी ग्रामीण परिवेशको चित्रण गरिएको छ । वर्षायाममा उर्लिने डल्ले खोला, खोलापारिका गाउँ, खेतबारी, खाद्यान्नको अभाव र सिँचाइको समस्या प्राकृतिक तथा भौगोलिक परिवेशका प्रमुख पक्ष हुन् ।

सामाजिक परिवेशमा गाउँले विकासको आशामा पुल र कुलोको प्रतीक्षा गरिरहेका छन् । गाउँमा श्रमदान गर्ने परम्परा र सामूहिक कामप्रतिको प्रारम्भिक उत्साह देखिन्छ ।

प्रशासनिक परिवेशमा भने योजनाका नाममा रकम निकासा, हिनामिना, कागजी पुल, अपूरो कुलो, कमजोर अनुगमन र जाँचपासजस्ता बेथिति देखाइएका छन् । यसरी कथाले ग्रामीण समाजको विकास समस्या, भ्रष्टाचार र सरकारी उदासीनतालाई यथार्थ तथा व्यङ्ग्यात्मक ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ ।

‘डल्ले खोला’ कथामा गाउँको विकासका लागि पुल तथा कुलो निर्माण गर्न रकम निकासा भए पनि काम प्रभावकारी रूपमा पूरा हुँदैन । रकमको हिनामिना हुन्छ र निर्माणको नाममा जनतालाई पटकपटक आश्वासन मात्र दिइन्छ ।

यदि गाउँलेले योजनाको लागत, निकासा भएको रकम, कामको गुणस्तर र खर्चबारे जानकारी मागेको भए रकम दुरुपयोग गर्न कठिन हुन्थ्यो । सार्वजनिक योजना जनताको सम्पत्ति भएकाले जनताले त्यसको अनुगमन गर्नुपर्छ ।

जनता सचेत भएर सार्वजनिक सुनुवाइ, सामाजिक परीक्षण तथा खर्चको विवरण माग्ने, अनियमितता देखिए सम्बन्धित निकायमा उजुरी गर्ने र भ्रष्ट व्यक्तिलाई जवाफदेही बनाउन सके भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । यसैले भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि सचेत नागरिकको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

डल्ले खोलामा पुल बन्न नसक्नुको प्रमुख कारण योजनाको कमजोर कार्यान्वयन र आर्थिक अनियमितता हो । पुल निर्माणका लागि रकमको इस्टिमेट तयार भएर सरकारी रकम निकासा भए पनि सबै रकम वास्तविक निर्माणमा प्रयोग भएन ।

पुल बलियो र स्थायी रूपमा निर्माण गर्नुको सट्टा केही काठ राखेर अस्थायी व्यवस्था गरियो । अर्को वर्षको भेलले ती काठ पनि बगाएर लग्यो । पुल निर्माणको जिम्मेवारी लिएका व्यक्तिले रकमको उचित उपयोग गरेनन् भने सम्बन्धित निकायले प्रभावकारी अनुगमनसमेत गरेन ।

यसैले भ्रष्टाचार, व्यक्तिगत स्वार्थ, कमजोर प्रशासन, योजनाको उचित निगरानीको अभाव र गुणस्तरहीन निर्माणका कारण डल्ले खोलामा स्थायी पुल बन्न सकेन ।

मेहनतको फल

गोविन्द केही वर्ष कतारमा काम गरेर आफ्नो गाउँ फर्कियो । विदेशमा काम गर्दा सिकेको सीप र बचत गरेको रकम आफ्नै गाउँमा उपयोग गर्ने उसको इच्छा थियो । उसले गाउँमै एउटा कृषि उद्योग खोल्यो ।

उद्योगमा तरकारी, फलफूल तथा माछामासु उत्पादन गर्न थालियो । गोविन्दले गाउँका बेरोजगार युवालाई काममा राख्यो । उनीहरूलाई समयमै तलब दिन्थ्यो र उद्योगबाट नाफा हुन थालेपछि कामदारलाई समेत प्रोत्साहन दिन्थ्यो ।

एक वर्ष गाउँमा अत्यधिक वर्षा भयो । बाढीले कृषि उद्योगमा धेरै क्षति पुर्‍यायो । गोविन्द निराश भयो तर हार मानेन । उसले उद्योग पुनर्निर्माण गर्ने निर्णय गर्‍यो । कामदारलाई पनि नियमित तलब दिइरह्यो ।

गोविन्दको मेहनत र इमानदारी देखेर गाउँले पनि प्रभावित भए । उनीहरूले श्रमदान र अन्य सहयोग गर्ने वचन दिए । सबैको सहयोगमा उद्योग पुनः सञ्चालन भयो । उद्योग विस्तार हुँदै जाँदा थप गाउँलेले रोजगारी पाए ।

गोविन्दको कृषि उद्योग गाउँकै नमुना उद्योग बन्यो । गाउँलेले उसलाई इमानदार तथा सफल कृषि व्यवसायीका रूपमा सम्मान गर्न थाले । यसरी परिश्रम, आत्मविश्वास र सामूहिक सहयोगले कठिन परिस्थिति पनि पार गर्न सकिन्छ भन्ने प्रमाणित भयो ।

म पनि आफ्नो भविष्य निर्माणका लागि उच्च शिक्षा अध्ययन गर्ने पर्याप्त अवसर माग्नेछु । आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसार विषय छनोट गर्न, सीपमूलक तालिम लिन र आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्न अभिभावकबाट सहयोग र समय माग्नेछु ।

जीवनका महत्त्वपूर्ण निर्णय हतारमा नगरी शिक्षा र आत्मनिर्भरतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । आफू सक्षम र जिम्मेवार भएपछि मात्र अन्य जिम्मेवारी लिनु उचित हुन्छ भन्ने कुरा अभिभावकलाई सम्मानपूर्वक बुझाउनेछु ।

हाम्रो विद्यालयले कविता प्रतियोगिता आयोजना गर्‍यो । — कर्तृवाच्य

रुपेश, लावपा, सुचित्रालगायत थुप्रै साथीले भाग लिएका थिए । — कर्तृवाच्य

उद्घोषकबाट नाम बोलाइयो । — कर्मवाच्य

आफू त सरासर मञ्चमा गइयो । — भाववाच्य

निर्णायकसँग कविता वाचन गरियो । — भाववाच्य

सबैले ताली बजाए । — कर्तृवाच्य

तपाईंहरूद्वारा पनि राम्रो कविता रचना गरियोस् । — कर्मवाच्य

(क) सञ्जिताले मिठो गीत गाउँदै छिन् । (कर्मवाच्य)
→ सञ्जिताबाट मिठो गीत गाइँदै छ ।

(ख) बुवाले मिठाई दिनुभएको थियो । (कर्मवाच्य)
→ बुवाबाट मिठाई दिइएको थियो ।

(ग) हिजो राति त सात घण्टा निदाएछु । (भाववाच्य)
→ हिजो राति त सात घण्टा निदाइएछ ।

(घ) कथाका किताब किनिन्छन् र पढिन्छन् । (कर्तृवाच्य)
→ हामी कथाका किताब किन्छौँ र पढ्छौँ ।

(ङ) तिमीबाट त्यति काम गरियोस् है । (कर्तृवाच्य)
→ तिमी त्यति काम गर है ।

(च) म त खुब हाँस्छु । (भाववाच्य)
→ मबाट त खुब हाँसिन्छ ।

शुभमले पसलमा गएर पत्रिका किन्यो । उसले समाचार पढ्यो । साथीहरूले पनि समाचार सुने । नयाँ खबर थाहा पाएपछि विजय घरतिर गयो । कर्माचार्यले विजयलाई बोलायो । ऊ सरासर घरतिर हिँड्यो । आमाले उसलाई घरबाट बोलाउनुभयो ।

नेपाली लेखाइमा ‘र’ विभिन्न रूपमा प्रयोग हुन्छ । ‘र’ स्वतन्त्र वर्णका रूपमा पनि आउँछ, अर्को व्यञ्जनपछि रकार का रूपमा पनि आउँछ र व्यञ्जनअघि रेफ का रूपमा समेत प्रयोग हुन्छ ।

स्वतन्त्र र : र, कारण, रहनुपर्ने

रकार : प्रकृति, प्रयोग, क्षेत्र, पेट्रोलियम, गोरखापत्र

रेफ : ऊर्जा, संरक्षण, परिवर्तन

यसरी शब्दको बनोटअनुसार ‘र’ को स्वरूप फरक देखिए पनि यसको उच्चारण र वर्णगत पहिचान कायम रहन्छ ।

डल्ले खोला वर्षायाममा उर्लिएर बग्छ । गाउँले पुल निर्माण र कुलो निर्माणको आशामा श्रमदान गर्छन् । सरकारी रकम सही रूपमा प्रयोग गरी प्रगति गर्न सके गाउँको अवस्था परिवर्तन हुन सक्छ । हरेक नागरिकले विकास निर्माणमा जिम्मेवारीपूर्वक सहयोग गर्नुपर्छ ।

भ्रष्ट बोलाको परिणाम

एउटा गाउँमा विकास निर्माणका लागि ठूलो रकम आएको थियो । गाउँमा सडक, खानेपानी र विद्यालय निर्माण गर्ने योजना थियो । योजनाको जिम्मेवारी पाएका केही व्यक्तिले गाउँलेलाई सबै काम समयमै पूरा हुने आश्वासन दिए ।

तर उनीहरूले कामभन्दा बढी कागज तयार गरे । सडकमा थोरै गिट्टी हालियो, खानेपानीका केही पाइप किनियो र विद्यालयको सानो भाग मात्र मर्मत गरियो । बाँकी रकम उनीहरूले आपसमा बाँडे ।

पहिलो वर्ष गाउँले चुप लागे । अर्को वर्ष वर्षाले सडक बगायो, पानीको पाइप फुट्यो र विद्यालयको छाना चुहिन थाल्यो । गाउँलेले योजनाको खर्च विवरण मागे । कागजात जाँच गर्दा ठूलो रकम हिनामिना भएको पत्ता लाग्यो ।

गाउँलेले सम्बन्धित निकायमा उजुरी गरे । छानबिनपछि दोषी व्यक्तिलाई कारबाही भयो र दुरुपयोग भएको रकम फिर्ता गराइयो । त्यसपछि गाउँमा सार्वजनिक योजनाको खर्च सबैले देख्न पाउने व्यवस्था गरियो ।

यस घटनाले भ्रष्टाचार केही समय लुक्न सके पनि अन्ततः सत्य बाहिर आउँछ र भ्रष्ट व्यक्तिले आफ्नो कर्मको परिणाम भोग्नैपर्छ भन्ने शिक्षा दियो ।

मलाई मन परेको सामाजिक कथा ‘डल्ले खोला’ हो । यस कथाका प्रमुख पात्रमध्ये रत्नबहादुर महत्त्वपूर्ण पात्र हो । ऊ बोल्न सिपालु, गाउँमा प्रभाव पार्न सक्ने र विकासको कुरा गर्ने व्यक्ति हो ।

तर उसको चरित्र पूर्ण रूपमा आदर्श छैन । उसको व्यवहारमा व्यक्तिगत स्वार्थ र अवसरको उपयोग गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । गाउँको समस्यालाई आधार बनाएर सरकारी निकायसम्म पुग्ने उसमा नेतृत्व क्षमता भए पनि विकास रकमको उचित प्रयोगप्रति ऊ जिम्मेवार देखिँदैन ।

यस पात्रका माध्यमबाट कथाकारले विकासको भाषण गर्ने तर व्यवहारमा व्यक्तिगत स्वार्थ हेर्ने सामाजिक तथा राजनीतिक प्रवृत्तिमाथि व्यङ्ग्य गरेका छन् ।