(क) सधैँ हराभरा रहने : सदावहार

(ख) आरपार वा स्पष्ट रूपमा देखिने : पारदर्शी

(ग) रस लिने काम, आत्मिक तृप्ति : आस्वादन

(घ) सिर्जनालाई प्राथमिकता दिने : सिर्जनामुखी

(ङ) कुनै उद्योग वा उत्पादनका निम्ति पहिल्यै गरिएको खर्च : लगानी

जैविक विविधता : विभिन्न प्रकारका जीवजन्तु, वनस्पति तथा जैविक जीवनको विविधता ।

अनुपम : तुलना गर्न नसकिने, अद्वितीय ।

संरक्षण : जोगाएर राख्ने काम ।

लिपिबद्ध : लेखेर सुरक्षित गरिएको ।

प्राङ्गारिक मल : प्राकृतिक तथा जैविक पदार्थबाट तयार गरिएको मल ।

रासायनिक मल : रासायनिक पदार्थ प्रयोग गरी बनाइएको मल ।

जनचेतना : जनतामा कुनै विषयप्रति उत्पन्न गरिने चेतना वा जानकारी ।

अलौकिक : असाधारण वा सामान्यभन्दा फरक ।

प्रकृति : प्रकृति हाम्रो जीवनको आधार हो ।

लटरम्म : बगैँचामा आँपका बोट फलले लटरम्म भएका छन् ।

निर्मल : हिमालबाट बगेको नदीको पानी निर्मल हुन्छ ।

दोहन : प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन गर्नु हुँदैन ।

आत्मीयता : मानिस र प्रकृतिबिच गहिरो आत्मीयता हुनुपर्छ ।

ऊर्जायुक्त : स्वस्थ शरीरले मानिसलाई ऊर्जायुक्त बनाउँछ ।

अस्तित्व : प्रकृतिबिना मानव अस्तित्व सम्भव छैन ।

चराचर : प्रकृतिले सम्पूर्ण चराचर जगतलाई जीवन दिएको छ ।

प्रातःकाल, फैलाउँदै, सृष्टि, पर्याप्त, चक्रव्यूह, आह्लाद, ऊर्जा, निर्भय, दुनियाँ ।

कविता वाचन गर्दा प्रत्येक पङ्क्तिको १९ औँ अक्षरमा पूर्णविराम लिनुपर्छ ।

हामीले जीवनमुखी साहित्य को सिर्जना गर्न सकौँ ।

प्रकृति र सृष्टिको सन्तुलन कायम राख्ने कुरामा हाम्रो नयाँ दृष्टि चाहिन्छ ।

यस पङ्क्तिको तात्पर्य मानिसको जीवन सधैँ उत्साहपूर्ण, ऊर्जावान्, बलियो र निडर हुनुपर्छ भन्ने हो । प्रकृतिबाट शक्ति र प्रेरणा लिएर मानिसले आत्मविश्वासका साथ आफ्नो जीवन अगाडि बढाउनुपर्छ ।

कविताका प्रत्येक श्लोकमा चारओटा पद्यपङ्क्ति रहेका छन् ।

यस कवितांशमा मानिसले प्रकृतिबाट आनन्द, आह्लाद तथा जीवनको मधुर अनुभूति पाइरहेको भनिएको छ ।

प्रकृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध राख्ने, मेहनती भएर प्रकृतिबाट प्राप्त आनन्दलाई अनुभव गर्ने र त्यसको सौन्दर्यमा रमाउने व्यक्तिले सबैभन्दा बढी आनन्द पाउँछ ।

कवितामा बिहान सूर्योदय हुँदा हिमाल हाँसेजस्तो देखिने, सम्पूर्ण चेतनशील जीवन जगत ब्युँझने र नयाँ चेतना फैलिने अवस्थाको चित्रण गरिएको छ । सूर्योदयले प्रकृति र सम्पूर्ण जीवजगतमा नयाँ ऊर्जा र जागरण ल्याउँछ ।

पानीको सही सदुपयोग गर्दा बोटबिरुवा राम्रोसँग बढ्छन्, फलफूल उत्पादन हुन्छ, वातावरण हराभरा र शीतल बन्छ । यसबाट मानव जीवन पनि स्वस्थ, निर्मल, सुन्दर र समृद्ध हुन्छ ।

हराभरा प्रकृतिले जीवजन्तुलाई जीवन, स्वच्छ हावा, पानी, भोजन, शीतलता र आनन्द प्रदान गर्छ । प्रकृतिले मानवलाई मानसिक शान्ति, ऊर्जा तथा प्रेरणा पनि दिन्छ । त्यसैले सम्पूर्ण चराचर जगतको अस्तित्वका लागि हराभरा प्रकृति महत्त्वपूर्ण छ ।

कवितामा हिमाल, बिहान, पानी, बादल, बोटबिरुवा, फलफूल, जीवजन्तु, चराचर जगत, हरियाली, वातावरण र प्राकृतिक आनन्दजस्ता विषय आएका छन् ।

(क) प्रकृति सृष्टिको आधार किन हो ?
प्रकृतिबाट नै जीवजन्तु, वनस्पति तथा मानव जीवनको अस्तित्व सम्भव भएकाले प्रकृति सृष्टिको आधार हो ।

(ख) कविले कस्तो साहित्य सिर्जना गर्न चाहेका छन् ?
कविले सिर्जनामुखी तथा जीवनमुखी साहित्य सिर्जना गर्न चाहेका छन् ।

(ग) पर्याप्त पानी पर्दा बोटबिरुवामा कस्तो प्रभाव पर्छ ?
पर्याप्त पानी पर्दा बोटबिरुवा बढ्छन्, फुल्छन् र फल्छन् ।

(घ) प्रकृतिबाट मानिसले के प्राप्त गर्छ ?
प्रकृतिबाट मानिसले आनन्द, शीतलता, ऊर्जा र जीवनका आवश्यक स्रोत प्राप्त गर्छ ।

(ङ) प्रकृति संरक्षण किन गर्नुपर्छ ?
मानव तथा सम्पूर्ण जीवजगतको अस्तित्व र प्राकृतिक सन्तुलन कायम राख्न प्रकृति संरक्षण गर्नुपर्छ ।

आकाशमा कालो घना बादल मडारिएर पानी पर्छ । पानी परेपछि सम्पूर्ण चराचर जगतले शीतलता प्राप्त गर्छ र वातावरण स्वच्छ तथा निर्मल बन्छ । मानिसले पनि प्रकृतिको जस्तै स्वच्छ र निर्मल भावना अपनाउन सके जीवन सुन्दर र व्यवस्थित हुन्छ । यसरी जीवनभर न्यानोपन, निर्मलता र शीतलता कायम रहोस् भन्ने कविको चाहना रहेको छ ।

प्रस्तुत कवितांशमा प्रकृतिलाई सम्पूर्ण सृष्टिको आधारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । प्रकृति आफैँमा सुन्दर कला हो । मानव जीवन, जीवजन्तु, वनस्पति, जल, वायु तथा सम्पूर्ण जीवित संसारको अस्तित्व प्रकृतिसँग जोडिएको हुन्छ ।

मानिसले विकास र सुविधा प्राप्त गर्ने नाममा प्रकृतिको अनियन्त्रित दोहन गर्नु हुँदैन । प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्दा सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ । विकाससँगै वन, पानी, हावा, जीवजन्तु तथा जैविक विविधताको संरक्षण गर्ने नयाँ दृष्टिकोण अपनाउन आवश्यक छ । प्रकृति र मानवबिचको सन्तुलन कायम भए मात्र पृथ्वीमा स्वस्थ र सुन्दर जीवन सम्भव हुन्छ ।

‘प्यारो प्रकृति’ कविता प्रकृति र मानव जीवनबिचको अभिन्न सम्बन्धमा आधारित कविता हो । कविले प्रकृतिलाई सम्पूर्ण सृष्टि र जीवनको मूल आधार मानेका छन् । हिमाल, पानी, बोटबिरुवा, जीवजन्तु तथा हराभरा वातावरणले मानिसको जीवनलाई सुन्दर, शान्त र आनन्दित बनाउँछन् ।

प्राकृतिक स्रोतको सही सदुपयोग र संरक्षण गर्नुपर्ने, प्रकृतिको सन्तुलन बिगार्न नहुने तथा प्रकृतिसँग आत्मीय सम्बन्ध कायम राख्नुपर्ने सन्देश कविताले दिएको छ । प्रकृतिबाट ऊर्जा, शीतलता र प्रेरणा लिएर मानिस सशक्त, निर्भय र जीवनमुखी बन्नुपर्छ भन्ने नै यस कविताको मूल भाव हो ।

कविले मानव र प्रकृतिबिच आत्मीय, सन्तुलित, सहयोगी तथा परस्पर निर्भर सम्बन्ध हुनुपर्ने भाव व्यक्त गरेका छन् । मानिसको जीवन प्रकृतिमा निर्भर भएकाले प्रकृतिको संरक्षण गर्नु मानिसको प्रमुख जिम्मेवारी हो ।

मानिसले प्राकृतिक स्रोतलाई आवश्यकता अनुसार सदुपयोग गर्नुपर्छ तर विनाशकारी रूपमा दोहन गर्नु हुँदैन । मानवले प्रकृतिलाई संरक्षण गरे प्रकृतिले पनि मानिसलाई स्वच्छ हावा, पानी, भोजन, ऊर्जा, सौन्दर्य तथा आनन्द प्रदान गर्छ । त्यसैले मानव र प्रकृतिबिच सहअस्तित्वको सम्बन्ध हुनुपर्छ ।

नम्रता मानिसको महत्त्वपूर्ण गुण हो । नम्र व्यक्ति सबैसँग आदरपूर्वक बोल्छ र अरूको विचारलाई सम्मान गर्छ । उसले आफूभन्दा साना व्यक्तिलाई माया र ठूलालाई आदर गर्छ । कुनै कुरा थाहा नभए स्वीकार गर्छ र गल्ती भए माफी माग्न हिचकिचाउँदैन ।

विनयशील व्यक्तिले ठूलो स्वरमा बोल्ने, अरूलाई होच्याउने, अपमान गर्ने वा घमण्ड देखाउने काम गर्दैन । उसले सहयोगी व्यवहार गर्छ र सबैसँग सकारात्मक सम्बन्ध कायम राख्छ । फल लागेको वृक्षको हाँगा झुकेजस्तै ज्ञान र सफलता बढ्दै जाँदा मानिस अझ नम्र बन्नुपर्छ । यसैले नम्रता र विनयशीलता राम्रो व्यक्तित्वको पहिचान हो ।

(क) बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छैन । (करण)
→ बजारमा खाद्यवस्तुको अभाव छ ।

(ख) सुनिताले पाल्पाली टोपी बनाउँछिन् । (अकरण)
→ सुनिताले पाल्पाली टोपी बनाउँदिनन् ।

(ग) कुन्ताको घरनजिकै सामुदायिक वन छ । (अकरण)
→ कुन्ताको घरनजिकै सामुदायिक वन छैन ।

(घ) यो काम अरूलाई गराउनुहोस् । (अकरण)
→ यो काम अरूलाई नगराउनुहोस् ।

(ङ) कोही पनि यहाँ आएका थिएनन् । (करण)
→ कोही यहाँ आएका थिए ।

(क) मालीले फूल रोप्यो । (प्रेरणार्थक)
→ मालीले कामदारलाई फूल रोपायो ।

(ख) बालक राम्ररी हिँड्छ । (प्रेरणार्थक)
→ आमाले बालकलाई राम्ररी हिँडाइन् ।

(ग) साथीले तरकारी किन्यो । (प्रेरणार्थक)
→ साथीले भाइलाई तरकारी किन्न लगायो ।

(घ) दाजु उसलाई हिसाब सिकाउनुहुन्छ । (अप्रेरणार्थक)
→ ऊ हिसाब सिक्छ ।

(ङ) शिक्षक विद्यार्थीलाई चुट्किला सुनाउनुहुन्छ । (अप्रेरणार्थक)
→ विद्यार्थी चुट्किला सुन्छन् ।

अक्कड : घुमक्कड, भुलक्कड

अन्त : भिडन्त, चलन्त

अक : लेखक, दर्शक

आलु : दयालु, श्रद्धालु

ईय : राष्ट्रिय, मानवीय

इलो : रसिलो, स्वादिलो

इक : सामाजिक, प्राकृतिक

आवट : बनावट, सजावट

ता : सरलता, सुन्दरता

अंशु, संयोग, संरक्षण, संलग्न, संवाद, संहार, संवेदना, संशय र संसार ।

संसार, संरक्षण, संवाद, सम्बन्ध, सङ्कल्प, संहार, संवेदना, संशय, संयोग र संलग्न ।