करेसाबारीमा तरकारीको अभाव हुन नदिन मौसमअनुसारका विभिन्न किसिमका तरकारी बाली लगाउनु आवश्यक हुन्छ । विभिन्न किसिमका तरकारी बाली लगाउँदा कहिले तरकारी नै नहुने, कहिले तरकारी बढी हुने समस्या आउँदैन । करेसाबारीमा रोपिने तरकारी एक थरी सिधै रोपिने र अर्का थरी नर्सरीमा बेर्ना तयार पारी रोपिने खालका हुन्छन् । सिधै लगाउन सकिने बालीमा बोडी, केराउ, मुला, गाजर, मेथी, पालुङ्गो, चम्सुर आदि हुन् । करेसाबारीमा रोप्ने बेर्ना तयार पार्न नर्सरीमा मौसमअनुसारको तरकारीका बिउबिजन रोप्नुपर्छ । बन्दा, काउली, गोलभेंडा, भन्टा, खुर्सानी, प्याज, रायो जस्ता तरकारीका बेर्ना नर्सरीमा तयार भएपछि करेसाबारीमा ल्याएर रोप्नुपर्छ । यसरी मौसमअनुसार विविध किसिमका बाली व्यवस्थापनको पक्ष नै बाली विविधता हो ।

नेपाली भान्साबाट आयातित, रासायनिक मल तथा कीटनाशक औषधीयुक्त तरकारी प्रवेशलाई रोक लगाउने र हरेक भान्सामा शुद्ध, ताजा अर्गानिक तरकारी पाक्ने अवस्था सिर्जना गर्न सकियोस् भन्ने उद्देश्यले सङ्कलित एवम् सम्पादित यस करेसाबारी शीर्षकको निबन्धमा करेसाबारी व्यवस्थापन, मौसमी तरकारी बालीको छनौट, वनस्पतिजन्य विषादी निर्माण तथा प्रयोग, कम्पोस्ट मलको निर्माण जस्ता विषयवस्तुको चर्चा गरिएको छ ।

करेसाबारी तरकारी खेती गर्दा जमिनको व्यवस्थापन सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । करेसाबारीका लागि छुट्याइएको जमिनमा पर्खाल वा बाँसले बारबन्देज गर्नुपर्दछ । निश्चित स्थानमा कम्पोस्ट मलका लागि खाल्डो खन्ने, नर्सरीका लागि पारिलो वा घाम लाग्ने ठाउँ छुट्याउने, ससाना सुर्का बनाउने, सुर्काबिचमा बाटो राख्ने आदि गर्नु पर्दछ । करेसाबारीको छेउकुना वा बारबन्देज गरेको ठाउँमा लहरे बाली लगाउने, सुर्काका आलीमा जरे बाली लगाउने गर्न सकिन्छ ।

कृषि प्रधान मुलुक नेपाल र नेपालीका हरेक घरका भान्सा आयातित तथा रासायनिक एवम् कीटनाशक औषधी प्रयोग भएका तरकारीले प्रश्रय पाउँदा एकातिर मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्ने र अर्कोतर्फ भान्साको बढ्दो खर्चलाई कटौति गर्ने उद्देश्यले नेपाली पाठ्यपुस्तकका सम्पादक तथा सङ्कलकहरूद्वारा सम्पादित यस निबन्धमा करेसाबारीको प्रयोग, वानस्पतिक विषादीको निर्माण, बाली विविधता आदिको चर्चा गरिएको छ । करेसाबारी तरकारी खेतीलाई मानव स्वास्थ्य अनुकूल बनाउन यसमा प्रयोग हुने मल र विषादीको बारेमा सजग र सचेत हुनु पर्दछ । करेसाबारीमा स्थानीय वातावरण र प्रविधिको प्रयोग गरी बनाइने कम्पोस्ट मल र विषादीको प्रयोग गर्नु पर्दछ ।

करेसाबारीमा प्रयोग गरिने वानस्पतिक विषादीको निर्माण गर्दा तितो, टर्रो र कडा गन्ध आउने वनस्पतिलाई मलमुत्रमा राम्ररी कुहाएर गर्न सकिन्छ । स्थानीय वातावरणमा पाइने तितेपाती, निम, सिस्नु, मेवा, असुरो, धतुरो, बकाइनो, खिर्रो, बोझो, टिमुर, खुर्सानी, सिमली आदिका पात वा मुन्टा जम्मा पारेर मसिनो टुक्रा पारेर काटी कालो रङको ड्रममा दुईतिहाई हुने गरी राख्ने र बाँकी भागमा गहुँत राखेर भर्नु पर्छ । यसरी भरिएको ड्रमलाई मौसमअनुसार २५ देखि ३५ दिनसम्म घाम लाग्ने ठाउँमा बिर्को राम्ररी बन्द गरेर राख्नु पर्छ । ड्रमभित्र राम्ररी कुहिएर तयार भएको झोललाई छानेर बिरुवाको प्रकृतिअनुसार पानीमा मिसाई करेसाबारीमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । ठुलो बिरुवाका लागि एक भाग विषादीमा छ भाग पानी र ससाना बिरुवाका लागि एक भाग विषादीमा १० भाग पानी मिसाएर प्रयोग गर्नु पर्छ ।

प्रस्तुत गद्यांश कक्षा ९ को नेपाली पाठ्यपुस्तक अन्तर्गत पाठ तीनमा रहेको ‘करेसाबारी’ शीर्षकको निबन्ध बाट साभार गरिएको हो । यस निबन्धका निबन्धकार यसै पाठ्यपुस्तकका सम्पादकहरू हुन् । यस निबन्धका माध्यमबाट घर आसपासमा रहेको जग्गालाई व्यवस्थित गरेर कसरी सागसब्जी लगाई राम्रो उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने शिक्षा दिन खोजिएको छ ।

घरवरिपरि घर बनाएर बचेको जमिनलाई करेसाबारी भनिन्छ । करेसाबारीको सदुपयोग गरेर राम्रो फाइदा लिनसकिन्छ । करेसाबारीमा तरकारी लगाएर हाम्रो दैनिकी छाक टार्न सकिन्छ । करेसाबारीमा पर्याप्त तरकारी उत्पादन भए बेचबिखन गरी आर्थिक लाभ लिन पनि सकिन्छ । घरमै फलाएका तरकारी खाँदा हाम्रो स्वास्थ्य पनि राम्रो हुन्छ । घरवरपर हरिया तरकारी फलाउँदा घरको सुन्दरता पनि बढ्छ । घरवरिपरि केही नभएर उजाड देखिनुभन्दा हरिया तरकारी फलेको दृश्य अत्यन्तै राम्रो देखिन्छ । घरवरपर हरियो भएको दृश्यले वातावरण पनि स्वच्छ राख्न मद्दत पुर्याउँछ । हरियो बोट विरुवाबाट प्रशस्त अक्सिजन प्राप्त हुने र कार्वनडाइअक्साइड कम हुने भएकाले स्वच्छ वातावरणका लागि हरियो तरकारी लगाउनु अति आवश्यक हुन्छ ।

पाठ तीनमा दिइएको उक्त ‘करेसाबारी’ शीर्षकको निबन्ध अति उपयोगी छ । यसमा करेसाबारी कसरी बनाउने देखि लिएर कस्ता तरकारी कहिले कहिले लगाउने भन्ने जानकारीसमेत दिएकाले यो पाठ उपयुक्त बन्न पुगेको छ ।

घरको वरिपरि गरिने खेतीलाई करेसाबारी खेती भनिन्छ । घर वरिपरिको खाली जग्गाको सदुपयोगका लागि यो खती गर्नुपर्दछ । करेसाबारीको खेतीबाट आफूलाई चाहिने तरकारी प्रशस्त मात्रामा उत्पादन गर्न सकिन्छ भने हामीलाई चाहिने स्वस्थ, ताजा र अर्गानिक तरकारी सेवनबाट हामी विभिन्न रोगबाट बच्न सक्छौँ ।

करेसाबारीमा तरकारी खेती गर्दा मलखाद प्रयोग, सिँचाइ र गोडमेलमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । माटाको उत्पादकत्व र लगाइने बालीको प्रकृतिअनुसार मलको प्रयोग गर्नुपर्छ । पात टिपेर खाने तरकारी रायो, स्विसचार्ड, पालुङ्गो, बन्दा, ब्रोकाउली आदिलाई नाइट्रोजनको बढी आवश्यकता पर्छ । त्यसै गरी फल खाने बालीहरू फर्सी, काँक्रो, खुर्सानी, टमाटर, भन्टा, खरबुजा आदिलाई फस्फोरसको बढी आवश्यकता पर्छ । कोसे तरकारीहरू बोडी, सिमी, केराउ, भटमास, बकुल्ला आदिलाई नाइट्रोजनको बढी आवश्यकता पर्छ ।

जरेबालीहरू मुला, गाजर, सलगम, आलु, लसुन, प्याज आदिलाई पोटासको आवश्यकता पर्छ । यसरी करेसाबारीमा तरकारीको प्रकृतिअनुसार मलखादको जोहो गर्नुपर्छ । तरकारी हरियो हुने र तिनमा पानीको मात्रा बढी हुनाले पानीबिना ती ओइलाउने र सुक्ने स्थिति आउँछ । त्यसै हुनाले बढी मात्रामा सिचाइको आवश्यकता पर्छ । सामान्यतया बिउ उम्रने बेला, बेर्ना सारेका बेला, मलखादको प्रयोग लगत्तै, गोडमेलपश्चात् डुकु आउने, फल्ने र दाना लाग्ने वेलामा बिरुवालाई पानी नभई हुँदैन । बेर्ना सारेपछि कम्तीमा एक हप्तामा नियमित रूपमा सिचाइको व्यवस्था हुनु जरुरी हुन्छ । करेसाबारीमा नियमित रूपमा गोडमेल गर्नुपर्छ । यसो गर्नाले लगाएको बाली फस्टाउनुका साथै झारपात उखेल्दा माटो खुकुलो पनि हुन्छ ।

यसरी खेती गर्दा प्रशस्त म हुन गई आफूलाई चाहिने तरकारी आफैँ उत्पादन गर्न सकिन्छ । पाठमा व्यक्त भएका कुराहरु उपयुक्त छन् । मलखाद प्र योग, सिँचाइ र गोडमेलका बारेमा पाठमा उपयुक्त तरिकाले सिकाइएको छ ।

घरले चर्चेको र आँगनले ओगटेर बाँकी रहेको जग्गालाई करेसो भनिन्छ भने करेसाबारी भनेको चाहिँ घरनजिकैको सानो जग्गामा विभिन्न प्रकारका तरकारी खेती गरिने बारी हो । वर्तमान समयमा करेसाबारीको उपयोगबाट बढ्दो महङ्गीमा तरकारी किन्ने खर्च बचत गर्दै आफ्नो स्वास्थ्यको पनि सुरक्षा गरी फाइदा लिन सकिन्छ ।

व्यावसायिक ढङ्गले गरिने खेतीबालीमा रासायनिक मल, कीटनाशक औषधी प्रयोग गरिने हुँदा खानेकुरामा प्रयोग गरिने यस्ता रसायन सोझै हाम्रो शरीरमा भित्रिन्छन् । क्यान्सर, मिर्गौला र मुटु रोग जस्ता समस्या देखिनुको मुख्य कारण विषाक्त सागसब्जीको उपयोग पनि हो । त्यसैले विषादीरहित तरकारी सेवन गरेर स्वस्थ हुन सब तरकारी खेती गर्नु जरुरी छ । भूगोल र मौसमअनुसार त्यस्ता बालीका विभिन्न प्रजाति करेसाबारीमा मिलाएर लगाउनुपर्छ । आफ्नै करेसाबारीमा ताजा, गुणस्तरीय र अर्गानिक तरकारी उत्पादन गरेर सजिलै पारिवारिक आवश्यकता पूरा गर्ने सकिन्छ ।

करेसाबारीमा तरकारी खेती गर्दा खाली जमिनको सदुपयोग हुन्छ । यस्तो खेती गर्दा घरबाट निस्कने फोहोर पानी र प्राङ्गारिक वस्तुको पुनः प्रयोग हुन गई वातावरणीय सन्तुलनमा सहयोग पुग्छ । यसबाट महँगो र विषादीयुक्त तरकारी किन्नु पर्ने अवस्थाबाट मुक्ति मिल्छ । आफ्नो मिहिनेत अनि पसिना मिसिएको स्वादिलो तरकारी खान पाइन्छ । यस्तो तरकारी खानुको स्वाद र मज्जा नै बेग्लै हुन्छ । त्यति मात्र होइन, करेसाबारीमा काम गर्दा व्यायाम, मनोरञ्जन र समयको समेत सदुपयोग हुन्छ । यसो गर्दा ताजा तरकारी उब्जाएर खान पाइने, तरकारी किन्ने खर्चको बचत हुने र बढी भएको तरकारी बिक्री गरेर आम्दानी लिन पनि सकिन्छ । अझ उत्पादन गरेका हरिया, ताजा र विषादीरहित तरकारी खाँदा विभिन्न रोगबाट बच्न सकिन्छ । यसरी करेसाबारीको उपयोगबाट फाइदा लिन सकिन्छ ।

फूलबारी – फूल रोपिने वा फूल भएको बगैंचालाई नै फूलबारी भनिन्छ । सामान्यता घर वरिपरि वा घरनजिकै विभिन्न किसिमका फूलहरू रोपी सुन्दर बनाउने काम पहिलेदेखि नै प्रचलनमा रहेको छ । विभिन्न किसिमका मौसमी फूलहरू, सदावहार फूलहरू लगाउने नेपाली प्रचलन हो । यतिमात्र नभई चाडपर्वका लागि आवश्यक पर्ने फूल गाउँघरमा हरेक नेपालीले लगाउने गरेका छन् । सयपत्री, मखमली, गोदावरी, लालुपाते लगायतका विभिन्न फूलहरू रोपेर दैनिक आवश्यकता पूरा गर्ने अनि घर सुन्दर बनाउने प्रचलनका साथै अहिले यसको व्यावसायिक प्रयोजन पनि त्यतिकै बढ्दै गएको पाइन्छ । तसर्थ अब फूलबारी दैनिक आवश्यकता पूरा गर्ने मात्र माध्यम नभई आयआर्जनको गतिलो माध्यम बन्दै गएको छ । यसले सुन्दरता अभिवृद्धि गर्नुका सार्थ वातावरण सन्तुलनमा पनि उत्तिकै सहयोग गर्दछ ।

मौसमका आधारमा हिउँदे, बसन्ते र बर्खे गरी तरकारीलाई तीन भागमा वर्गीकरण गरिन्छ । कात्तिकदेखि माघसम्म उत्पादन लिन सकिने तरकारी हिउँदे तरकारी, फागुनदेखि जेठसम्म उत्पादन लिन सकिने तरकारी बसन्ते तरकारी र असारदेखि भाद्रसम्म उत्पादन हुने बर्खे तरकारी हो ।