(क) एकान्त स्थल : अनकन्टार

(ख) मुटु छेड्ने खालको चिसो बतास : सिरेटो

(ग) मोल गर्न नसकिने : अमूल्य

(घ) कैलाश पर्वतमुनि रहेको ठूलो र पवित्र तीर्थस्थल मानिने एक प्रसिद्ध दह : मानसरोवर

(ङ) बौद्ध धर्मावलम्बी लामाहरूको देवालय : गुम्बा

(च) पहाडको साँघोबाट पहरामा ठक्कर खाँदै झरेको पानीको प्रवाह : छहरा

पाइला चाल्नु : हामी बिहानै गन्तव्यतर्फ पाइला चाल्यौँ ।

झमक्क साँझ : झमक्क साँझ परेपछि यात्रुहरू बास बस्ने ठाउँ खोज्न थाले ।

बास बस्ने ठाउँ : धेरै हिँडेपछि हामीले सुरक्षित बास बस्ने ठाउँ भेट्यौँ ।

निकै जोखिम : हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पर्दा यात्रा गर्नु निकै जोखिम हुन्छ ।

सिउसिउ गर्नु : चिसो हावाले शरीर सिउसिउ गरायो ।

नामी औषधी : यार्चागुम्बालाई हिमाली क्षेत्रको नामी औषधी मानिन्छ ।

पहाडका तरेली : पहाडका तरेलीमा हिँड्दा सुन्दर दृश्य देखिन्थ्यो ।

प्रमत्त पारा : खोलाको पानी प्रमत्त पारामा बगिरहेको थियो ।

हिमाली खोला : हिमाली खोलाको पानी अत्यन्त सफा र चिसो थियो ।

हाम्रो देशमा धेरै उर्वर भूमि रहेको छ । किसानलाई आधुनिक कृषि प्रविधिको प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्न सके कृषि उत्पादन बढाउन सकिन्छ । अलैँची, चिया, कफी, अदुवा तथा फलफूलजस्ता नगदबाली उत्पादन गरी विदेशमा निर्यात गर्न सकिन्छ । यसबाट गाउँघरका बेरोजगार युवाले रोजगारी पाउन सक्छन् र देश आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न सहयोग पुग्छ ।

सदरमुकाम, आदर, व्यवस्थापन, खच्चड, भोजपत्र, निघार, भञ्ज्याङ, अन्तर्राष्ट्रिय, अनकन्टार, नाकडाँडी, तीर्थस्थल ।

डोल्पाको सदरमुकामको नाम दुनै हो ।

छेप्कामा स्याउको राम्रो उत्पादन हुँदै रहेछ ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा यार्चागुम्बाको खोजी, चासो र माग बढ्न थालेको छ ।

यार्चागुम्बा जेठको आधाआधीदेखि लेकतिर गएर टिप्न सुरु गरिन्छ ।

से गुम्बाको चर्चा गरिएपछि त्यहाँका स्थानीय बासिन्दाको जीवनशैली तथा आम्दानीका स्रोत बारे चर्चा गरिएको छ ।

से गुम्बा डोल्पाको अत्यन्त प्राचीन तथा प्रसिद्ध बौद्ध गुम्बा हो । स्थानीयका अनुसार यो करिब १३०० वर्ष पुरानो छ । दुई खोला मिसिएको स्थानमा रहेको यस गुम्बामा पाँचछ परिवार बसोबास गर्छन् ।

गुम्बाभित्र पुराना तथा ऐतिहासिक बौद्ध ग्रन्थ सुरक्षित छन् । हरेक १२ वर्षमा यहाँ ठूलो पूजा र मेला लाग्छ । वरिपरिका गाउँका लामाहरू समेत यहाँ भेला हुन्छन् । नेपालका प्रसिद्ध बौद्ध तीर्थस्थलमध्ये से गुम्बा पनि एक हो । यसको प्राकृतिक वातावरण अत्यन्त झलमल्ल, भव्य र मनोरम छ ।

गाउँलेहरू चौँरी, च्याङ्ग्रा र भेडा पालेर, आलु रोपेर तथा यार्चागुम्बा टिपेर आफ्नो आम्दानी गर्ने रहेछन् ।

से फोक्सुण्डो तालबाट खसेको पानी सङ्लो नदी भएर कञ्चन लहरासाथ बगिरहेको थियो । पानी सफा, निलो र निर्मल थियो । यसले नदी किनारको यात्रा अत्यन्त सुन्दर बनाएको थियो ।

रिम्बो गाउँमा मुख्य रूपमा फापर र आलु निकै फल्दा रहेछन् ।

धौलागिरि वरिपरि अनेक हिमाली चुचुरा, कालो, खैरो र फुस्रो पहाडी भाग तथा हिमशृङ्खला देखिन्थे । धौलागिरि र पुथा हिमचुलीको सुन्दरता अद्भुत र आकर्षक थियो । उत्तरतिर हिउँचुलीहरूको अझ धेरै खात र आलोक देखिन्थ्यो ।

से गुम्बा करिब १३०० वर्ष पुरानो रहेको स्थानीयको भनाइ छ । गुम्बामा पुराना तथा ऐतिहासिक बौद्ध ग्रन्थसमेत सुरक्षित रहेका छन् । यसको लामो इतिहास र पुरातात्त्विक महत्त्वका कारण यसलाई प्राचीन गुम्बाका रूपमा लिइन्छ ।

प्रस्तुत भनाइ ‘से गुम्बाको सुन्दरता’ नियात्राबाट लिइएको हो । नियात्राकार हिमाली क्षेत्रको कठिन यात्रा गर्दै अग्लो स्थानमा पुगेपछि देखिएको प्राकृतिक सौन्दर्यको वर्णन गर्ने क्रममा यो भनाइ आएको हो ।

यात्राका क्रममा चारैतिर अनेक हिमाली चुचुराहरू देखिन्थे । विशेष गरी उत्तरतिर हेर्दा एकपछि अर्को गरी हिउँले ढाकिएका थुप्रै हिमशिखरहरू सूर्यको प्रकाशमा चम्किरहेका थिए । सेताम्मे हिमाल र उज्यालो प्रकाशको मेलले सम्पूर्ण दृश्य अत्यन्त मनमोहक र अद्भुत बनेको थियो । यसै हिमाली सौन्दर्यबाट नियात्राकार मन्त्रमुग्ध भएका छन् ।

डोल्पाको उच्च हिमाली क्षेत्रको जीवन कठिन भए पनि प्रकृति र स्थानीय संस्कृतिसँग अत्यन्त नजिक छ । त्यहाँ लामो समयसम्म हिउँ पर्ने, चिसो हावा चल्ने, भीरपाखा र उबडखाबड बाटो हुने भएकाले स्थानीयको दैनिक जीवन चुनौतीपूर्ण छ ।

स्थानीय मानिसहरूले फापर, आलु र स्याउजस्ता बाली उत्पादन गर्छन् । रिम्बो गाउँका परिवारले धेरै चौँरी पाल्ने गरेका छन् । भारी बोकाउन तथा दूध प्राप्त गर्न याक र नाक पाल्ने चलन पनि रहेको छ । चौँरी, च्याङ्ग्रा र भेडापालन स्थानीयको प्रमुख पेसामध्ये हुन् ।

यार्चागुम्बा सङ्कलन पनि स्थानीय आम्दानीको महत्त्वपूर्ण आधार हो । जेठ महिनातिर धेरै मानिस यार्चागुम्बा खोज्न लेकतिर जान्छन् । बौद्ध धर्म, लामा, गुम्बा, धार्मिक मेला र परम्पराले त्यहाँको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनमा महत्त्वपूर्ण स्थान ओगटेका छन् ।

जनकपुरधाम मधेश प्रदेशको धनुषा जिल्लामा पर्ने एक प्रसिद्ध धार्मिक, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक स्थल हो । प्राचीनकालमा यहाँ राजा जनकले राज्य गरेको मानिन्छ । यो माता सीताको जन्मभूमिका रूपमा प्रसिद्ध छ ।

यहाँ प्राचीनकालमा निर्मित कलात्मक तथा विशाल जानकी मन्दिर रहेको छ । दैनिक रूपमा स्वदेश तथा विदेशबाट हजारौँ दर्शनार्थी आउने गर्छन् । विवाह पञ्चमीका दिन यहाँ ठूलो मेला लाग्छ । यस क्षेत्रमा प्रसिद्ध मठमन्दिरका साथै धेरै ताल तथा कुण्डहरू रहेका छन् । हाल जनकपुरधाम मधेश प्रदेशको राजधानीसमेत हो ।

मानिसले दैनिक जीवनमा अपनाउने रहनसहन, खानपान, भेषभूषा, भाषा, व्यवहार, संस्कार, चाडपर्व, धर्म तथा सामाजिक नियमको समग्र रूपलाई जीवनशैली भनिन्छ । यिनै व्यवहार र परम्परा लामो समयसम्म पुस्ताबाट पुस्तामा हस्तान्तरण हुँदै जाँदा संस्कृतिको निर्माण हुन्छ ।

कुनै समुदायका मानिसले कसरी बोल्छन्, कस्तो खाना खान्छन्, कस्तो पोसाक लगाउँछन्, कसरी चाडपर्व मनाउँछन् र एकअर्कासँग कसरी व्यवहार गर्छन् भन्ने कुराले त्यस समुदायको सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गर्छ । डोल्पाका मानिसको चौँरीपालन, गुम्बाप्रतिको आस्था, यार्चागुम्बा सङ्कलन र हिमाली रहनसहन पनि त्यहाँको संस्कृतिको अङ्ग बनेका छन् ।

यसैले जीवनशैली र संस्कृति एकअर्कासँग गहिरो रूपमा सम्बन्धित छन् । मानिसको जीवनशैलीमा आएको परिवर्तनले संस्कृतिमा पनि प्रभाव पार्छ । त्यसैले “जीवनशैली नै संस्कृतिको आधार हो” भन्ने कथन सार्थक छ ।

सरल वाक्य :

• हजुरबुबा पत्रिका पढ्नुहुन्छ ।
• उहाँ रेडियो सुन्नुहुन्छ ।
• उहाँ टेलिभिजन हेर्नुहुन्छ ।
• हजुरबुबाले पत्रिका, रेडियो र टेलिभिजनका माध्यमबाट देशविदेशका खबर थाहा पाउनुहुन्छ ।
• उहाँको यस किसिमको जानकारी भने नौलो थिएन ।

मिश्र वाक्य :

जब उहाँले नौलो समाचार थाहा पाउनुहुन्छ तब हामीलाई वरिपरि राखेर सुनाउन थाल्नुहुन्छ ।

संयुक्त वाक्य :

हिजो उहाँले नासाद्वारा अन्तरिक्षमा यान प्रक्षेपण गरेको समाचार थाहा पाउनुभएछ अनि यो चमत्कारका बारेमा हामीलाई पनि सुनाउनुभयो ।

हामी उहाँको आनीबानीका सम्बन्धमा परिचित थियौँ तर यस्तो चमत्कारपूर्ण समाचारका बारेमा बेखबर थियौँ ।

(क) उपाले परीक्षा दिइन् अनि सफल भइन् । (सरल वाक्य)
→ उपा परीक्षा दिएर सफल भइन् ।

(ख) वीरमान तरकारी फलाउँछन् । वीरमान पैसा कमाउँछन् । (मिश्र वाक्य)
→ वीरमानले तरकारी फलाउँछन् जसबाट उनी पैसा कमाउँछन् ।

(ग) हिउँद लाग्छ । हिमाल सेताम्मे देखिन्छ । (संयुक्त वाक्य)
→ हिउँद लाग्छ र हिमाल सेताम्मे देखिन्छ ।

(घ) जब हाम्रो गाउँमा एम्बुलेन्स चल्न थाल्यो तब गाउँले खुसी भए । (सरल वाक्य)
→ गाउँमा एम्बुलेन्स चल्न थालेपछि गाउँले खुसी भए ।

(ङ) आमा बजार जानुभएको छ । आमाले किनमेल गर्नुभएको छ । (संयुक्त वाक्य)
→ आमा बजार जानुभएको छ र किनमेल गर्नुभएको छ ।

(च) आकाशमा बादल मडारियो । असिनापानी पर्यो । (मिश्र वाक्य)
→ आकाशमा बादल मडारिएपछि असिनापानी पर्यो ।

नाटक र कविता रचना गरेका बालकृष्ण सम नेपाली साहित्यमा अमर साहित्यकार हुन् ।

माघ महिना थियो ।

विद्यालयले हिउँदे बिदाको सूचना दियो ।

विद्यार्थी खुसी भए ।

विद्यार्थीले आफ्ना योजना बनाए ।

विद्यार्थी घर फर्किए ।

अनुच्छेदमा बसबाट, काठमाडौंसम्म, काठमाडौंमा, पशुपतिनाथ र बौद्धनाथको, स्तरसम्म, उत्तरतिरका, सुन्दरतासमेत, सुन्दरतालाई, मानिसले जस्ता पदयोग भएका छन् ।

शब्दसँग विभक्ति वा नामयोगी जोडिँदा छुट्टै नलेखी शब्दसँगै जोडेर लेखिन्छ । जस्तै— बस + बाट = बसबाट, काठमाडौं + सम्म = काठमाडौंसम्म, काठमाडौं + मा = काठमाडौंमा, सुन्दरता + लाई = सुन्दरतालाई ।

(क) सबै साथीहरू आ-आफ्नै काममा व्यस्त छन् ।

(ख) आज मामाहरू हाम्रो घरमा आउनुहुन्छ ।

(ग) तपाईंसँग कति रुपैयाँ छ ?

(घ) विद्यालयको नियमानुसार काम गर्नुपर्छ ।

(ङ) बुबाबाहेक सबै जना आउनुभयो ।

अविस्मरणीय यात्रा

गत वर्षको बिदामा म परिवारसँग पोखरा घुम्न गएको थिएँ । बिहान सबेरै घरबाट गाडीमा यात्रा सुरु गर्‍यौँ । बाटोभरि हरिया पहाड, खोला, नदी र सुन्दर बस्तीहरू हेर्दै हामी पोखरातर्फ अगाडि बढ्यौँ ।

पोखरा पुगेपछि सबैभन्दा पहिले फेवाताल घुम्यौँ । तालको निलो पानीमा माछापुच्छ्रे हिमालको छाया देख्दा म अत्यन्त खुसी भएँ । हामीले डुङ्गा चढ्यौँ र तालबाराही मन्दिरको दर्शन गर्‍यौँ । त्यसपछि डेभिस फल, गुप्तेश्वर गुफा र विश्व शान्ति स्तूपको अवलोकन गर्‍यौँ ।

पोखराको प्राकृतिक सुन्दरता, शान्त वातावरण, हिमालको दृश्य र तालको सौन्दर्यले मेरो मन जित्यो । यो यात्राबाट मैले नेपाल प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदाले कति धनी रहेछ भन्ने प्रत्यक्ष अनुभव गर्न पाएँ । त्यसैले पोखराको यो यात्रा मेरो जीवनको अविस्मरणीय यात्रा बनेको छ ।