Class 11 Social Studies Unit 7 Solution | नेपालमा जातप्रथा र सामाजिक विविधता

उत्तर:

उत्तर: यस क्रियाकलापका लागि जातीय विभेदविरुद्ध चेतनामूलक कविता, कथा वा नाटक तयार गर्न सकिन्छ।

उत्तर: जातप्रथा सामाजिक विभेदीकरणको एउटा स्वरूप हो। वंशपरम्परा, धर्म, गुण, आकृति, वासस्थान तथा अन्य सामाजिक आधारमा मानिसलाई विभिन्न वर्गमा विभाजन गरिँदै जाँदा जात व्यवस्थाको विकास भएको मानिन्छ। नेपालमा लामो समयदेखि जातप्रथाले सामाजिक संरचनामा प्रभाव पार्दै आएको छ। समयक्रममा कामका आधारमा रहेको व्यवस्था जन्मका आधारमा निर्धारण हुने व्यवस्थामा परिवर्तन भयो। ब्राह्मणको सन्तान ब्राह्मण, नेवारको सन्तान नेवार, गुरुङ, राई, लिम्बू लगायतका समुदायका सन्तान सोही जातका हुने व्यवस्था स्थापित हुँदै गयो। यो प्रथा लिच्छविकाल, मल्लकाल हुँदै आधुनिक कालसम्म विभिन्न स्वरूपमा कायम रह्यो। जातप्रथाले समाजमा निम्न प्रभाव पारेको देखिन्छ:

• समाजमा सानो र ठूलो जात भनेर सामाजिक स्तरीकरण भयो।
• कतिपय जातलाई अछुत भनेर छुवाछुत गर्ने परिपाटी विकास भयो।
• अन्तरजातीय विवाहलाई नकारात्मक दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति विकास भयो।
• जातीय व्यवस्था बन्द सामाजिक प्रणालीका रूपमा विकास भयो।
• राज्यव्यवस्था र प्रशासनमा निश्चित जातको पहुँच बढी भयो।
• कतिपय जातलाई निश्चित पेसा गर्न बाध्य बनाइयो।
• जातीय सदस्यता जन्मकै आधारमा प्राप्त हुने व्यवस्था भयो।
• कतिपय समुदाय शिक्षा तथा अवसरबाट वञ्चित भए।
• सार्वजनिक स्थान, मन्दिर, कुवा, धारा तथा सामाजिक समारोहमा विभेद गरियो।
• धार्मिक कार्यमा पनि जातीय आधारमा फरक व्यवहार गरियो।
• व्यक्तिको ज्ञान र क्षमताभन्दा जातलाई प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति विकास भयो।

यस प्रकार जातप्रथाले नेपाली समाजमा सामाजिक असमानता तथा विभेदलाई लामो समयसम्म संस्थागत गर्न भूमिका खेलेको देखिन्छ।

उत्तर: जातप्रथाको उत्पत्ति र विकासबारे विभिन्न अवधारणा पाइन्छन्।

(क) जातको दैवी अवधारणा

यस अवधारणाअनुसार समाजलाई व्यवस्थित गर्न वर्णव्यवस्था कायम गरिएको मानिन्छ। मनुस्मृतिमा ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शूद्र गरी चार वर्णको उल्लेख पाइन्छ। प्रारम्भमा यी वर्ग व्यक्तिको काम, गुण र जिम्मेवारीसँग सम्बन्धित रहेको व्याख्या गरिएको छ। तर पछि जात जन्मका आधारमा निर्धारण हुन थालेपछि सामाजिक विभेद बढेको देखिन्छ।

(ख) शास्त्रीय अवधारणा

प्राचीन समाजमा मानिसहरूबीच वर्तमानजस्तो कठोर जातीय भेदभाव नभएको र पछि सामाजिक व्यवस्थाका क्रममा विभाजन विकास भएको मानिन्छ। ब्राह्मणलाई ज्ञान तथा संस्कार, क्षेत्रीलाई सुरक्षा तथा शासन, वैश्यलाई कृषि, पशुपालन र व्यापार तथा शूद्रलाई श्रम र सेवासम्बन्धी कार्यसँग जोडिएको पाइन्छ। समयसँगै यही कार्यविभाजन जन्मका आधारमा स्थायी बन्न पुग्दा सामाजिक विभेद सिर्जना भयो।

(ग) व्यवहारजन्य अवधारणा

व्यक्तिको रुचि, प्रतिभा, आवश्यकता र सिपअनुसार काममा विशिष्टीकरण हुँदै जाँदा जात तथा पेसागत समूहको विकास भएको मानिन्छ। तर पछि जन्मका आधारमा जात निर्धारण हुन थालेपछि पुख्र्यौली पेसा बाध्यकारी बन्यो र सामाजिक, आर्थिक तथा राजनीतिक अवसरमा असमानता सिर्जना भयो।

जातीय विभेद हटाउने उपाय

• अन्तरजातीय विवाहलाई सामाजिक सम्मान र कानुनी संरक्षण दिनुपर्छ।
• रुचि, क्षमता र सिपअनुसार जुनसुकै व्यक्तिले जुनसुकै पेसा गर्न पाउने वातावरण बनाउनुपर्छ।
• सबै पेसा र श्रमलाई सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।
• सामूहिक कार्यक्रम तथा मेलामा सबै जातजातिको समान सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
• दलित तथा पछाडि पारिएका समुदायका योग्य व्यक्तिलाई राज्यव्यवस्थामा उचित अवसर दिनुपर्छ।
• जातीय विभेद गर्ने व्यक्तिलाई कानुनअनुसार कारबाही गर्नुपर्छ।
• सार्वजनिक स्थल, मन्दिर, धारा, कुवा तथा इनारमा सबैको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
• मानिसको सोच, धारणा तथा व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन शिक्षा र चेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
• पछाडि पारिएका समुदायका लागि सामाजिक, आर्थिक तथा शैक्षिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ।
• जुनसुकै सामाजिक काम जुनसुकै जातका व्यक्तिले गर्न सक्छन् भन्ने मान्यता विकास गर्नुपर्छ।

उत्तर: जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत हटाउन नेपालमा विभिन्न संवैधानिक तथा कानुनी व्यवस्था गरिएको छ।

उत्तर:

उत्तर:

उत्तर: दलित समुदायले विभिन्न सामाजिक, आर्थिक, शैक्षिक तथा राजनीतिक समस्या भोग्दै आएका छन्।

(क) आर्थिक समस्या

कतिपय दलित परिवार भूमिहीन छन्। बेरोजगारी, परम्परागत पेसामा निर्भरता र बालीघरे प्रथाजस्ता समस्याले आर्थिक अवस्था कमजोर बनाएको छ।

(ख) राजनीतिक तथा प्रशासनिक समस्या

नीति निर्माण तथा कार्यान्वयन गर्ने निकायमा दलित समुदायको समानुपातिक तथा प्रभावकारी प्रतिनिधित्व पर्याप्त नभएको समस्या रहेको छ।

(ग) सामाजिक तथा शैक्षिक समस्या

छुवाछुत, भेदभाव, सामाजिक अपमान तथा शिक्षामा कमजोर पहुँच मुख्य समस्या हुन्। आर्थिक अभावका कारण कतिपय परिवारले आफ्ना बालबालिकालाई नियमित शिक्षा दिन कठिनाइ भोग्छन्।

(घ) व्यक्तिगत स्वतन्त्रता तथा क्षमता प्रयोगमा अवरोध

योग्य र सक्षम भए पनि जातका आधारमा अवसर नपाउने अवस्था रहन सक्छ।

समाधानका उपायहरू

1. दलित बालबालिकाको विद्यालय शिक्षामा सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
2. योग्य तथा जेहेन्दार विद्यार्थीलाई छात्रवृत्ति उपलब्ध गराउनुपर्छ।
3. राजनीतिक दलले निर्वाचनमा दलित उम्मेदवारलाई उचित स्थान दिनुपर्छ।
4. राज्यका संवैधानिक तथा प्रशासनिक निकायमा अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
5. महिला बचत तथा ऋण समूह स्थापना गरी आर्थिक आत्मनिर्भरता बढाउनुपर्छ।
6. दलित युवालाई रुचिअनुसार सीपमूलक तालिम दिनुपर्छ।
7. स्वरोजगार तथा उद्यमका लागि सरल ऋण सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्छ।
8. जातीय अपमान वा विभेदको उजुरीमा तत्काल कानुनी कारबाही गर्नुपर्छ।
9. दलित समुदायका परम्परागत पेसालाई आधुनिकीकरण गर्न सहयोग गर्नुपर्छ।
10. अति विपन्न परिवारलाई आवास तथा अन्य आधारभूत सुविधा उपलब्ध गराउनुपर्छ।

उत्तर: प्राचीन समयमा सामाजिक कार्यविभाजनका क्रममा ब्राह्मण, क्षेत्री, वैश्य र शूद्र गरी चार वर्णको व्यवस्था भएको उल्लेख पाइन्छ। समयक्रममा सेवामूलक तथा श्रममा आधारित काम गर्ने समुदायलाई सामाजिक रूपमा हेप्ने, श्रम शोषण गर्ने र जन्मका आधारमा तल्लो ठान्ने प्रवृत्ति विकास भयो। यसरी विकसित सामाजिक विभेदकै कारण केही समुदायलाई दलित भनेर चिनिन थालेको हो। वास्तवमा जातका आधारमा मानिस सानो वा ठूलो हुँदैन। मानिसको मूल्याङ्कन उसको असल काम, योग्यता, क्षमता, विचार तथा व्यवहारका आधारमा हुनुपर्छ। जातीय विभेदले मानिसबीच द्वेष, घृणा, झगडा र सामाजिक दूरी बढाउँछ। यसले सामाजिक एकता र शान्तिमा बाधा पुर्‍याउँछ। त्यसैले जातका आधारमा आफ्नै मानव समुदायका सदस्यलाई भेदभाव, अपमान वा छुवाछुत गर्नु अमानवीय, अन्यायपूर्ण तथा कानुनअनुसार दण्डनीय कार्य हो।

उत्तर: नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। नेपालमा शेर्पा, नेवार, ब्राह्मण, क्षेत्री, सुनुवार, यादव, धानुक, राई, लिम्बू, मगर, गुरुङ, थकाली लगायत सयभन्दा बढी जातजातिका मानिसहरू शान्तिपूर्वक बसोबास गरिरहेका छन्। यस कारण नेपाल बहुजातीय मुलुक हो। नेपालमा बसोबास गर्ने विभिन्न जातजातिका आफ्नै मातृभाषा छन्। राई, लिम्बू, नेवार, मगर, गुरुङ, थकाली, भोटे, शेर्पा, चेपाङ लगायतका समुदायका विभिन्न भाषा बोलिन्छन्। यसैले नेपाल बहुभाषिक मुलुक हो। त्यस्तै प्रत्येक जातजातिका आफ्नै संस्कार, संस्कृति, चाडपर्व, नाचगान, रहनसहन तथा परम्परा छन्। नेपालमा गाईजात्रा, भोटो जात्रा, बिस्केट जात्रा, लाखे जात्रा, दशैँ, तिहार, माघे सङ्क्रान्ति, फागु, ल्होसार लगायत धेरै चाडपर्व मनाइन्छन्। नेपालमा हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, इसाई तथा अन्य धार्मिक समुदायका मानिसहरूको बसोबास छ। विभिन्न धर्म, भाषा, जाति र संस्कृतिका मानिसहरू एकअर्काको सम्मान गर्दै बसेकाले नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो।

उत्तर:

जातीय विविधताबाट प्राप्त हुने अवसरहरू

1. जातीय विविधताका कारण नेपाल बहुजातीय मुलुक बनेको छ।
2. विभिन्न जातिका परम्परागत पेसा र सीपले सामाजिक तथा आर्थिक आवश्यकता पूरा गरेका छन्।
3. पहाडी क्षेत्रका मेहनती समुदायले सुरक्षा तथा सैनिक सेवामा अवसर प्राप्त गरेका छन्।
4. हिमाली क्षेत्रका शेर्पा समुदायले पर्वतारोहण तथा पर्यटनबाट जीविकोपार्जन गरेका छन्।
5. नेवार लगायतका समुदायका सांस्कृतिक गतिविधिले विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्छन्।
6. सुनचाँदी तथा हस्तकलासम्बन्धी परम्परागत सिपलाई विकास गरी निर्यात गर्न सकिन्छ।
7. विभिन्न संस्कृतिका कारण नेपाल विदेशी पर्यटकका लागि आकर्षक गन्तव्य बनेको छ।

क्षेत्रीय विविधताबाट प्राप्त हुने अवसरहरू

1. विभिन्न हावापानीका कारण फरक-फरक अन्नबाली उत्पादन गर्न सकिन्छ।
2. तराईमा उत्पादन भएको खाद्यान्न देशका अन्य क्षेत्रमा आपूर्ति गर्न सकिन्छ।
3. पहाडमा उत्पादन हुने चिया, अलैँची, अम्रिसो तथा फलफूल देशभर बिक्री गर्न सकिन्छ।
4. अग्ला हिमाली क्षेत्रले पर्वतारोहण तथा पर्यटन विकासमा सहयोग गर्छन्।
5. प्राकृतिक विविधताले विदेशी पर्यटक आकर्षित गर्छ।
6. पहाडी नदीबाट जलविद्युत् उत्पादन गर्न सकिन्छ।
7. पहाडी क्षेत्रमा पाइने खनिज पदार्थबाट उद्योग सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
8. तराईका नगदेबालीमा आधारित उद्योग स्थापना गर्न सकिन्छ।
9. पहाडी क्षेत्रका जडीबुटी औषधि उत्पादनमा प्रयोग गर्न सकिन्छ।
10. कृषिलाई आधुनिकीकरण गरी देशलाई खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बनाउन सकिन्छ।
11. तराईमा यातायात, स्वास्थ्य, सञ्चार, विद्युत् तथा उद्योग विकासबाट रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ।

उत्तर: हाम्रो समुदायमा विभिन्न जाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिका मानिसको बसोबास छ।

समुदायमा पाइने जातीय विविधता

ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, राई, लिम्बू, मुसलमान, यादव, हजाम, थारु, धोबी, मारवाडी, कोइरी, लामा, सन्यासी लगायत विभिन्न समुदायका मानिस बस्छन्।

धार्मिक विविधता

समुदायमा विभिन्न मन्दिर, मस्जिद तथा चर्च रहेका छन्।

मनाइने प्रमुख चाडपर्व

• दशैँ
• तिहार
• गाईजात्रा
• माघे सङ्क्रान्ति
• फागु
• सरस्वती पूजा
• कृष्ण जन्माष्टमी
• इद
• बकर इद
• ल्होसार
• उभौली
• उधौली
• बुद्ध पूर्णिमा
• जनैपूर्णिमा
• शिवरात्रि आदि

सामाजिक एकताका उदाहरण

हाम्रो समुदायमा विभिन्न धर्मका धार्मिक स्थलहरू नजिकै भए पनि एकअर्काको धार्मिक गतिविधिमा बाधा पुर्‍याइँदैन। हिन्दु, मुस्लिम तथा इसाई समुदायले आफ्ना धार्मिक कार्यक्रम स्वतन्त्र रूपमा सञ्चालन गर्छन्। सामाजिक कार्यक्रम आयोजना गर्दा सबै समुदायको सहयोग लिइन्छ। न्वारान, पास्नी, व्रतबन्ध, विवाह तथा अन्य संस्कारमा छिमेकीहरूलाई जात वा धर्म नहेरी निमन्त्रणा गरिन्छ। मृत्यु तथा विपद्को समयमा पनि सबै छिमेकीले एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्। यसरी समानुभूति, सहयोग, सद्भाव र पारस्परिक सम्मानका कारण विविधताबीच पनि हाम्रो समुदायमा सामाजिक एकता कायम छ।

उत्तर: नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक देश हो। मेचीदेखि महाकालीसम्म फैलिएको नेपालमा हिमाल, पहाड र तराईजस्ता विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र छन्। यहाँ ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, राई, मगर, लिम्बू, ठकुरी, थारु, यादव, मुसलमान, छन्त्याल लगायत धेरै जातजातिको बसोबास छ। जसरी विभिन्न फूललाई उनेर एउटै माला बनाइन्छ, त्यसरी विभिन्न जाति र संस्कृतिको समिश्रणबाट नेपाली समाज बनेको छ। प्रत्येक जाति र समुदायका आफ्नै मौलिक चाडपर्व, नाचगान, भाषा, परम्परा तथा संस्कार छन्। भक्तपुरको गाईजात्रा, काठमाडौंको घोडेजात्रा, किराँती समुदायको उधौली-उभौली, तराईको होली र छठ, हिमाली क्षेत्रको ल्होसार तथा मणिरिम्दु, पहाडको दशैँ-तिहार र देउसीभैलोजस्ता संस्कृति नेपाली समाजका साझा सम्पदा हुन्। प्रत्येक संस्कृतिको छुट्टै पहिचान भए पनि समग्र रूपमा ती सबै संस्कृतिको मिलनले नेपालको राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गरेको छ। त्यसैले विविध जाति, भाषा, धर्म, संस्कार र परम्पराको सहअस्तित्व नै नेपाली समाजको मौलिक विशेषता भएकाले बहुसांस्कृतिकता नै नेपालीको पहिचान हो भन्न सकिन्छ।