Class 11 Social Studies Unit 4 Solution
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ ४ का मानव जैविकीय उत्पत्ति तथा विकासक्रम, मानव समाजको विकासक्रम, कृषियुग, पुँजीवादी समाज तथा वर्तमान विश्व परिवेशसम्बन्धी सम्पूर्ण अभ्यास तथा थप प्रश्नहरूको उत्तर प्रस्तुत गरिएको छ।
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ ४ का मानव जैविकीय उत्पत्ति तथा विकासक्रम, मानव समाजको विकासक्रम, कृषियुग, पुँजीवादी समाज तथा वर्तमान विश्व परिवेशसम्बन्धी सम्पूर्ण अभ्यास तथा थप प्रश्नहरूको उत्तर प्रस्तुत गरिएको छ।
विषयसूची
पाठ १ : मानव जैविकीय उत्पत्ति र विकासक्रम
अभ्यास
१. मानवको जैविकीय उद्विकासको छोटो परिचय लेख्नुहोस्।
उत्तर:
पृथ्वीमा रहेका सबै जीवजन्तुहरू जैविक उद्विकास प्रक्रियाबाट उत्पत्ति भई क्रमिक रूपमा विकसित हुँदै आजको अवस्थामा आइपुगेका हुन्। मानव जातिको उत्पत्ति पनि यस्तै जैविकीय उद्विकास प्रक्रियाबाट भएको मानिन्छ।
वैज्ञानिक अध्ययनबाट मानवका पुर्खा बाँदर वा नरबानर नभई नरबानरजस्तै देखिने जीवबाट उत्पत्ति भएको पत्ता लागेको छ। नरबानरजस्तै देखिने पुर्खाबाट उद्विकास भई क्रमिक रूपमा मानवको रूप विकसित भएको प्रक्रियालाई मानवको जैविकीय उद्विकास भनिन्छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार आजभन्दा करिब ६० लाख वर्षअगाडि पुच्छर नभएका, ठाडो जीउडाल, ठूलो मस्तिष्क र दुई खुट्टाले हिँड्न सक्ने नरबानरबाट क्रमिक रूपमा विकास हुँदै आजको मानव विकसित भएको मानिन्छ।
सहेलान्थ्रोपस, ओररिन र आर्डिपिथेकस जस्ता नरबानरका अवशेषमा आजका मानिसमा हुने होमिनिडका विशेषताहरू पाइएका छन्। यीमध्ये आर्डिपिथेकसलाई पहिलो होमिनिड मानिएको छ।
मानवले जैविकीय उद्विकास प्रक्रियाद्वारा आफ्ना नरबानरजस्तै देखिने पुर्खाबाट विभिन्न चरण पार गर्दै अहिलेको Homo sapiens प्रजातिसम्म विकास गरेको मानिन्छ।
२. अस्ट्रालोपिथेकस र होमो ह्याबिलिसबीचका समानता र भिन्नता प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर:
समानता
- दुवै आजका मानिसका पुर्खा हुन्।
- दुवै सिधा रूपमा दुई खुट्टाले हिँड्ने तथा खप्परको आकार बाँदरसँग मिल्ने प्रकारका थिए।
- दुवै झुन्ड बनाएर बस्ने गर्दथे।
भिन्नता
- दुवै भिन्न प्रजातिका हुन्।
- अस्ट्रालोपिथेकसको अस्तित्व करिब ४० लाख वर्षअघिदेखि १० लाख वर्षअघिसम्म भएको मानिन्छ भने होमो ह्याबिलिस करिब २३ लाख वर्षअघिदेखि १५ लाख वर्षअघिसम्म अस्तित्वमा रहेको मानिन्छ।
- अस्ट्रालोपिथेकस जातिलाई जमिनमुनिबाट कन्दमूल निकाल्ने क्रिया थाहा थिएन भने होमो ह्याबिलिसले लठ्ठीको प्रयोग गरी कन्दमूल निकाल्ने गर्दथे।
- होमो ह्याबिलिस अस्ट्रालोपिथेकसभन्दा बढी परिष्कृत थिए।
थप प्रश्नहरू
१. होमो जातिका विशेषताहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर:
होमो जातिका प्रमुख विशेषताहरू निम्न छन्:
- सिधा जीउ।
- दुई खुट्टामा उभिएर हिँड्न सक्ने।
- ठूलो खोपडी तथा दिमाग भएको।
- पूर्ण रूपमा छुट्टिएको बुढी औँला।
- हतियार बनाउन सक्ने क्षमता भएको।
२. होमो इरेक्टस (Homo erectus) को छोटो परिचय दिनुहोस्।
उत्तर:
अफ्रिका महादेशबाट अन्य महादेशमा फैलिएका मानव जातिलाई होमो इरेक्टस भनिन्छ। यस जातिका अवशेष दक्षिण अफ्रिका, केन्या, तान्जानिया, इथियोपिया, जाभा, पेकिङ आदि स्थानमा भेटिएका छन्।
यस प्रजातिको पहिलो अवशेष सन् १८९० मा डच मानवशास्त्री युजिन डुबोइसले इन्डोनेसियाको जाभामा भेटेका थिए।
यिनीहरूको बङ्गाराको आकार पहिलेका प्रजातिभन्दा सानो थियो। गालाका हड्डी तथा च्यापु अहिलेका मानिसभन्दा ठूला थिए। यिनीहरूमा चिउँडोको विकास भएको थिएन।
३. होमो नियन्डरथलेन्सिस (Homo neanderthalensis) को छोटो परिचय दिनुहोस्।
उत्तर:
यस प्रजातिको अवशेष जर्मनीको नियन्डर उपत्यकामा भेटिएकाले त्यही स्थानका आधारमा यसको नामकरण गरिएको हो।
यसका अवशेष मुख्य रूपमा युरोप तथा एसियाका विभिन्न मुलुकमा भेटिएका छन्। आजभन्दा करिब १,५०,००० वर्षअघिदेखि ३०,००० वर्षअघिसम्म यस प्रजातिले पृथ्वीमा बसोबास गरेको अनुमान गरिएको छ।
यिनीहरू होचा र गठिला, आँखीभौँ प्रष्ट देखिने तथा लाम्चो खप्पर भएका थिए। उनीहरू ढुङ्गाबाट हतियार बनाउँथे र उज्यालो, ताप तथा जङ्गली जनावर भगाउन आगोको प्रयोग गर्थे।
यिनीहरू समूहमा बस्थे र मृतकलाई गाड्ने गर्दथे। यसबाट उनीहरूमा सामाजिक संस्कारको विकास भएको देखिन्छ। उनीहरूमा भाषाको स्पष्ट विकास नभए पनि सङ्केतबाट कुराकानी गर्थे भन्ने अनुमान गरिन्छ।
४. अस्ट्रालोपिथेकस (Australopithecus) जातिको छोटो परिचय दिनुहोस्।
उत्तर:
आजभन्दा करिब ४० लाख वर्षअघिदेखि १० लाख वर्षअघिसम्म यो जाति पृथ्वीमा बसोबास गरेको अनुमान गरिएको छ।
यस जातिका अवशेष केन्या, तान्जानिया, इथियोपिया तथा चाड आदि देशमा भेटिएका छन्।
यिनीहरू दुई खुट्टाले हिँड्न सक्ने, बाँदरसँग मिल्ने खप्पर भएका, होचो कदका र पोथीभन्दा भाले ठूलो आकारका थिए। अनुहारको अगाडिको च्यापु निस्केको हुनु पनि यस जातिको विशेषता थियो।
५. मस्तेरियन (Mousterian) संस्कृति कस्तो संस्कृति हो? प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर:
आदिम प्रजातिका मानिसहरूले सिकार खेल्न ढुङ्गाबाट विभिन्न किसिमका हतियार बनाउँथे र यिनै ढुङ्गाका हतियार प्रयोग गरी जनावरको सिकार गर्दथे।
ढुङ्गाका यस्ता हतियारको प्रयोगसँग सम्बन्धित संस्कृतिलाई मस्तेरियन संस्कृति भनिन्छ।
पाठ २ : मानव समाजको विकासक्रम
अभ्यास
१. कार्ल मार्क्स, ई. बी. टाइलर र ए. एल. मोर्गनका समाज विकासका चरणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
कार्ल मार्क्सअनुसार
- आदिम साम्यवाद
- दासप्रथा
- सामन्तवादी समाज
- पुँजीवादी समाज
ई. बी. टाइलर र ए. एल. मोर्गनअनुसार
- ढुङ्गेयुग – प्रारम्भिक चरण
- बर्बर युग – मध्यकालीन चरण
- सभ्य युग – आधुनिक चरण
२. तपाईं बस्ने समाज समाज विकासका कुन चरणसँग मिल्दोजुल्दो छ? आफ्नो तर्क लेख्नुहोस्।
उत्तर:
हामी बस्ने समाज समाज विकासको आधुनिक चरण अर्थात् सभ्य युगसँग मिल्दोजुल्दो छ। यसका कारण निम्न छन्:
- खेतीपाती परिष्कृत छ र विभिन्न कृषि औजार, उन्नत बीउ, मल तथा वैज्ञानिक तरिका प्रयोग गरिन्छ।
- मानिसका लागि आवश्यक विभिन्न वस्तु उत्पादन गर्ने कलकारखाना विकसित छन्।
- मानिसहरू आधुनिक सुविधाले सम्पन्न ठूला भवनमा बस्छन्।
- यातायात, सञ्चार, शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रमा विकास भएको छ।
- देशको शासन व्यवस्थामा विभिन्न राजनीतिक पद्धतिको विकास भएको छ।
- सकारात्मक तथा सिर्जनात्मक सोचबाट नयाँ-नयाँ आविष्कार भइरहेको छ।
३. नवपाषाण युगका सामाजिक-सांस्कृतिक विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
नवपाषाण युगका सामाजिक तथा सांस्कृतिक विशेषताहरू निम्न छन्:
- ढुङ्गाका परिष्कृत औजारहरूको निर्माण।
- कृषिको व्यवस्थित सुरुवात।
- कृषि कार्यका लागि नाङ्लो, टोकरी, पाथी आदि सामग्रीको उत्पादन।
- पशुपालनको आरम्भ।
- कपडा लगाउने बानीको विकास।
- व्यक्तिगत सम्पत्तिको महत्व बढ्नु।
- धर्मकर्म संस्थागत हुँदै जानु।
- समाजमा असमानताको विकास।
- राजनीतिक चेतनाको विकाससँगै राजा-रजौटाको शासन पद्धतिको विकास।
- धातुको प्रयोग सुरु हुनु।
४. नवपाषाण युग (Neolithic Period) लाई क्रान्तिकारी युग भनिन्छ। आफ्नो तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
नवपाषाण युग मध्यपाषाण युगभन्दा बढी विकसित थियो। यस कालखण्डमा ढुङ्गाका औजारलाई पालिस गरेर चिल्लो तथा बढी उपयोगी बनाइएको थियो।
परिष्कृत औजारको निर्माणले कृषिको विकासमा सहयोग पुर्यायो। कृषि कार्य सुरु भएपछि मानिसले आफूले खेती गरेको जमिनको हेरचाह गर्नुपर्यो। फलस्वरूप घुमन्ते र सिकारी जीवनको सट्टा स्थायी बसोबास सुरु भयो।
कृषिका लागि आवश्यक श्रम तथा मासुजन्य खाद्य पदार्थको सुनिश्चितताका लागि जङ्गली जनावरलाई समातेर पाल्ने क्रम सुरु भयो। यसबाट पशुपालनको विकास भयो।
कपडा लगाउने बानीको विकास भयो। खेतीका लागि बढी जमिन ओगट्ने क्रमसँगै व्यक्तिगत सम्पत्तिको महत्व बढ्यो। धार्मिक संस्कार संस्थागत हुँदै गए र राजनीतिक चेतनाको विकाससँगै राजा-रजौटाको शासन पद्धति विकास भयो।
यसरी मानिसको जीवनशैलीमा व्यापक परिवर्तन आएको कारण नवपाषाण युगलाई क्रान्तिकारी युग भनिन्छ।
थप प्रश्नहरू
१. मध्यपाषाण जीवनशैलीको छोटो विवरण दिनुहोस्।
उत्तर:
पुरापाषाण युगको अन्त्यसँगै करिब दस हजार वर्षअघिसम्मको कालखण्डलाई मध्यपाषाण युग भनिन्छ।
यस कालखण्डमा पनि मानिसहरूले ढुङ्गाका औजार प्रयोग गर्थे। ढुङ्गाका पातला तथा धारिला ब्लेडजस्ता औजारलाई काठको बिँड वा ह्यान्डलमा जोडेर पटक-पटक प्रयोग गर्न सकिने गरी विकास गरिएको थियो।
औजारहरू त्रिभुजाकार, चन्द्राकार तथा आयताकारजस्ता विभिन्न ज्यामितीय आकारमा बनाइन्थे। ढुङ्गाका तीर तथा भाला पनि प्रयोग गरिन्थे।
यस समयमा माछा मार्ने तथा बाँसको चोयाबाट टोकरी बनाउने कार्य पनि सुरु भएको थियो।
२. पुरापाषाण जीवनशैलीको छोटो विवरण दिनुहोस्।
उत्तर:
आजभन्दा करिब २५ लाख वर्षअघिदेखि १० हजार वर्षअघिसम्मको कालखण्डलाई पुरापाषाण युग भनिन्छ। यसलाई तीन चरणमा विभाजन गरिएको छ:
१. निम्न पुरापाषाण जीवनशैली
मानिसहरू सरल तथा भद्दा ढुङ्गाका औजार बनाउँथे। हातेबन्चरो मुख्य औजार थियो। उनीहरू झुन्डमा बस्ने र बढी घुमन्ते थिए। मानिसहरू गुफा, रूखको छहारीमुनि वा नदी किनारमा बस्दथे। यस कालखण्डको मुख्य मानव प्रजाति होमो इरेक्टस थियो।२. मध्य पुरापाषाण जीवनशैली
यो कालखण्ड करिब २ लाख वर्षअघिदेखि ४० हजार वर्षअघिसम्मको थियो। ढुङ्गाका हतियार पहिलेभन्दा परिष्कृत बनेका थिए। ढुङ्गा फुटाएर निस्केका चोइटालाई धारिलो बनाउने कला मानिसले सिकिसकेका थिए। यस कालखण्डमा नियन्डरथल मानव प्रजातिको विकास भएको थियो।३. उच्च पुरापाषाण जीवनशैली
यो कालखण्ड करिब ४० हजार वर्षअघिदेखि १० हजार वर्षअघिसम्मको हो। यस कालमा होमो सेपियन्स मानव प्रजातिको विकास भएको थियो। मानिसहरूले ढुङ्गाका चोइटाबाट धारिला तथा परिष्कृत औजार बनाउन जानेका थिए। उनीहरूले ब्लेड, भाला, तीर आदि औजार प्रयोग गर्दथे। चित्रका माध्यमबाट आफ्ना अभिव्यक्ति प्रस्तुत गर्न थालेका थिए। कपडा लगाउने तथा जङ्गली जनावर समातेर पाल्ने काम पनि सुरु भएको मानिन्छ।पाठ ३ : कृषियुगको सुरुवात र विकास
अभ्यास
१. “नवपाषाण युगलाई नै कृषियुगको सुरुवात मानिन्छ।” तर्क दिनुहोस्।
उत्तर:
मध्यपाषाण युगपछि नवपाषाण युग प्रारम्भ भयो। यस युगमा पनि मानिसले ढुङ्गाका औजार बनाउँथे तर ती औजार पहिलेभन्दा विकसित तथा परिष्कृत थिए।
ढुङ्गाबाट पालिस गरी चिल्लो बनाइएका औजारलाई खन्न, काट्न, बुन्न तथा काठको काममा प्रयोग गर्न थालिएको थियो।
हिमयुगको अन्त्यसँगै तात्दै गएको वातावरणीय अवस्थाले कृषि उत्पादनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। कृषि कार्य व्यवस्थित हुन थालेको थियो।
मेसोपोटामिया तथा जोर्डन क्षेत्रमा गहुँ र जौ, चीनमा धान र कोदो तथा अमेरिकामा मकै, भटमास र आलु आदिको खेती हुने गरेको थियो।
ढुङ्गाका औजार प्रयोग गरेर कृषि कार्यको थालनी यही युगमा भएकाले नवपाषाण युगलाई कृषियुगको सुरुवात मानिन्छ।
२. “कृषियुग व्यवस्थित बसोबास र सभ्य विकासको जग हो।” पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
कृषियुग सुरु भएपछि मानिसको बसोबास स्थायी हुँदै गयो। खाद्यान्नको मुख्य स्रोत खेतीयोग्य जमिन भएकाले मानिस खेतीकै आसपास बस्न थाले।
बाली लगाउने, हेरचाह गर्ने तथा काट्ने समयसम्म खेत छोडेर अन्यत्र जान नसकिने भएकाले व्यवस्थित बसोबास सुरु भयो।
मानिसहरूले घर बनाउन थाले। नील नदीको उपत्यकामा खेतीका लागि सिँचाइ र नहर निर्माण सुरु भयो। मेसोपोटामियामा टाइग्रिस र युफ्रेटिस नदीबाट आउने बाढी रोक्न अवरोध बनाइएको पाइन्छ।
नयाँ बीउ सङ्कलन गरी खेती गर्न थालियो। स्थायी बसोबासले परिवारको आकार बढायो। खाद्यवस्तुको उत्पादन, प्रशोधन तथा भण्डारणका नयाँ प्रविधिको विकास भयो।
कृषि उत्पादन बिक्री र आवश्यक सामान खरिदका लागि बजारको विकास भयो। श्रम विभाजनले विशिष्ट रूप लिँदै गयो र समाजमा नयाँ वर्गहरूको विकास भयो।
यसैले कृषियुगलाई व्यवस्थित बसोबास तथा सभ्य जीवन विकासको जग भनिएको हो।
३. मेसोपोटामियाको कृषि क्रियाकलापका बारेमा छोटो चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर:
हालको इराकलाई पहिले मेसोपोटामिया भनिन्थ्यो। मेसोपोटामियाको टाइग्रिस र युफ्रेटिस नदीबीचको भूभाग उर्वर माटोले बनेको छ।
यो क्षेत्र उर्वर अर्धचन्द्राकार (Fertile Crescent) नामले चिनिन्छ।
यस क्षेत्रको माथिल्लो भागमा जङ्गली भेडा, बाख्रा तथा गाईवस्तुको बथान पालिन्थ्यो। यहाँ गहुँ र जौको खेती पनि गरिन्थ्यो।
बाढी नियन्त्रणका लागि विभिन्न प्रकारका अवरोध निर्माण गरिएको थियो।
४. कृषियुगको विकाससँगै समाजमा असमान वर्गहरू विकास हुँदै गएको प्रसङ्गलाई जोड्दै वर्तमान समयमा विकासले ल्याएको सामाजिक असमानताको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर:
कृषियुगको विकाससँगै जमिनको महत्व बढ्यो। जति बढी जमिन भयो, त्यति बढी उत्पादन लिन सकिने भयो। बढी उत्पादनको अर्थ बढी सुविधा र सम्पत्ति प्राप्त गर्नु थियो।
यस कारण धेरै जमिन ओगट्ने प्रतिस्पर्धा सुरु भयो। केही व्यक्तिले बढी जमिन प्राप्त गरे भने केहीले थोरै पाए वा जमिन नै पाएनन्।
जमिन नभएका वा थोरै जमिन भएका मानिस बढी जमिन भएका व्यक्तिको खेतमा काम गरेर जीविका चलाउन थाले। यसरी कृषियुगमा जमिनदार र गरिब वर्गको विकास भयो।
समाजमा श्रम विभाजन बढ्दै जाँदा व्यापारी, शिल्पकर्मी, सिपाही, पुजारी, शासक तथा कर्मचारीजस्ता विभिन्न वर्ग विकास भए।
केही व्यक्तिले स्रोत र साधनमा बढी पहुँच पाएर धेरै आय गर्न सफल भए भने केहीले उचित अवसर पाएनन्।
यसरी वर्तमान समाजमा पनि धनी, गरिब, भूमिपति, भूमिहीन, किसान, मजदुर, निर्धन तथा पुँजीपति जस्ता वर्गको विकासले सामाजिक असमानता सिर्जना गरेको छ।
परियोजना कार्य
१. तपाईंको समुदायमा प्रचलित कृषि क्रियाकलापहरूको खोजी गरी मुख्य-मुख्य क्रियाकलाप र त्यसले समाजमा पारेको प्रभाव समेटी एक प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्।
उत्तर:
प्रतिवेदन
मेरो समुदायका अधिकांश व्यक्तिहरू कृषिमा संलग्न छन् किनकि मेरो समुदाय ग्रामीण समुदाय हो। यहाँका किसानहरूले मुख्य रूपमा व्यावसायिक तरकारी खेती गर्छन्। विभिन्न प्रकारका तरकारी उत्पादन गरी विशेषगरी बेमौसमी तरकारीबाट राम्रो आम्दानी गर्छन्। केही किसान पशुपालन व्यवसायमा पनि संलग्न छन्। उन्नत जातका गाई र भैँसी पालेर उत्पादन भएको दूध नजिकको दुग्ध व्यवसायमा बिक्री गर्छन्। गाईभैँसीबाट प्राप्त मल तरकारी खेतीमा प्रयोग गरिन्छ तथा अन्य किसानलाई पनि बिक्री गरिन्छ। कतिपय किसानले माछापालन तथा कुखुरापालन पनि गरेका छन्। पशुचिकित्सक र कृषि प्राविधिकबाट समय-समयमा सल्लाह प्राप्त हुने भएकाले किसानलाई उत्पादन तथा पशुपालनमा सहयोग पुगेको छ। कृषिबाट उनीहरूको जीवनस्तरमा सुधार आएको छ। सन्तान विद्यालय जान्छन्, घरमा विभिन्न सुविधाका साधन छन् र कतिपय किसानले नियमित बचत गरी बैंकमा समेत राख्ने गरेका छन्।पाठ ४ : पुँजीवादी युग र आधुनिक विश्व
अभ्यास
१. पुँजीवादी व्यवस्था र सामन्तवादी व्यवस्थाबीचको फरक छुट्याउनुहोस्।
उत्तर:
| पुँजीवादी व्यवस्था | सामन्तवादी व्यवस्था |
|---|---|
| पुँजीमा आधारित हुन्छ। | जमिनमा आधारित हुन्छ। |
| आधुनिक व्यवस्था हो। | परम्परागत व्यवस्था हो। |
| औद्योगिक उत्पादनको प्रधानता हुन्छ। | कृषि उत्पादनको प्रधानता हुन्छ। |
| आधुनिक यन्त्रको प्रयोग हुन्छ। | परम्परागत यन्त्रको प्रयोग हुन्छ। |
| सहरी समाजको प्रधानता हुन्छ। | ग्रामीण समाजको प्रधानता हुन्छ। |
| व्यवसायमुखी उत्पादन हुन्छ। | गुजारामुखी उत्पादन हुन्छ। |
| यान्त्रिक श्रमको बढी प्रयोग हुन्छ। | मानवीय श्रमको बढी प्रयोग हुन्छ। |
| रोजगारीको मुख्य स्रोत उद्योग हुन्छ। | रोजगारीको मुख्य स्रोत कृषि हुन्छ। |
२. युरोपको औद्योगिक क्रान्ति र यसले मानव समाजमा पारेको प्रभाव उल्लेख गर्दै एक संवाद तयार गर्नुहोस्।
उत्तर:
कमला र विमला औद्योगिक क्रान्तिले मानव समाजमा पारेको प्रभावका बारेमा कुराकानी गर्दैछन्।
कमला: औद्योगिक क्रान्ति भनेको के हो, विमला?
विमला: कलकारखानामा आएको ठूलो परिवर्तनलाई औद्योगिक क्रान्ति भनिन्छ। यो बेलायतबाट सुरु भयो र विश्वभर फैलियो।
कमला: यसले मानिसलाई के-कस्ता फाइदा दियो?
विमला: कलकारखानाबाट धेरै, सस्तो र राम्रो सामान उत्पादन हुन थाल्यो। हामीले प्रयोग गर्ने धेरै वस्तु कलकारखानामै बनेका हुन्छन्।
कमला: औद्योगिक क्रान्तिले रोजगारी पनि बढायो। देशहरूले धेरै सामान निर्यात गरेर आम्दानी बढाए। औद्योगिक देशहरू प्रायः सम्पन्न छन्।
विमला: हो। सहर तथा बजारको विकास भयो। यातायात र सञ्चारको विकास भयो। सुख-सुविधाका सामग्री बढे र मानिसको जीवन सहज भयो।
कमला: तर यसले प्राकृतिक वातावरणमा नकारात्मक असर पनि पारेको छ। मौलिक संस्कृति हराउँदै गएको छ र विदेशी संस्कृतिको प्रभाव बढेको छ।
विमला: त्यसो भए पनि स्वास्थ्य, शिक्षा, व्यापार तथा रोजगारीका क्षेत्रमा ठूलो प्रगति भएको छ। उद्योगको विकासले मानिसको जीवनस्तरमा गुणात्मक सुधार ल्याएको छ।
कमला: हो, औद्योगिक क्रान्तिले मानव जीवनका धेरै क्षेत्रमा परिवर्तन ल्याएको छ।
३. पुँजीवादी समाज र औद्योगीकरणबीचको सम्बन्ध प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर:
पुँजीवादी समाज र औद्योगीकरणबीच गहिरो सम्बन्ध छ। पुँजीवादी समाज मुख्य रूपमा औद्योगिक उत्पादनमा आधारित हुन्छ।
यस समाजमा बढी आय र मुनाफा कमाउने उद्देश्य हुन्छ तथा निजी सम्पत्तिको महत्व बढी हुन्छ। यस कारण गुजारामुखी उत्पादन प्रणालीको सट्टा ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने प्रणालीको विकास हुन्छ।
मानवीय श्रमको सट्टा मेसिन तथा औजारको व्यापक प्रयोग गरिन्छ। बढी उत्पादनलाई बजारमा बिक्री गर्न बजारीकरण गरिन्छ र सेवा क्षेत्रको विस्तार हुन्छ।
उत्पादनबाट प्राप्त नाफालाई पुनः उत्पादनका साधनमा लगानी गर्दा औद्योगीकरण अझ बढ्छ।
रोजगारी र बजारको विस्तारले सहर विकास हुन्छ। यातायात, सञ्चार तथा ऊर्जाको विकासमा पनि औद्योगीकरणको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
यसरी औद्योगीकरणबाट उत्पादन वृद्धि हुन्छ र उत्पादनको बजारीकरणबाट पुँजीवादी समाज अझ सुदृढ हुन्छ।
४. पुँजीवादी समाजमा निजी सम्पत्तिको महत्व बढी हुनुका कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
पुँजीवादी समाजमा राज्यको भूमिका तुलनात्मक रूपमा न्यून हुन्छ। उद्योग, व्यवसाय, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार तथा ऊर्जा जस्ता क्षेत्रको विकासका लागि पुँजी आवश्यक हुन्छ।
पुँजीपतिहरूले उद्योग, यातायात तथा अन्य क्षेत्रमा लगानी गरी अर्थव्यवस्था बलियो बनाउन सहयोग गर्छन्।
निजी सम्पत्तिको सुरक्षा नभएमा उद्योग तथा व्यवसायमा लगानी गर्ने प्रेरणा कम हुन्छ। लगानीबाट नयाँ उद्योग तथा सेवा क्षेत्र विस्तार भई रोजगारी सिर्जना हुन्छ।
राज्यले पुँजीपति तथा व्यवसायीबाट कर प्राप्त गर्छ। निजी सम्पत्तिले पुँजीपतिलाई प्रतिस्पर्धा, उत्पादन वृद्धि तथा बजार विस्तारका लागि प्रेरित गर्छ।
मुनाफा कमाएर पुनः लगानी गर्ने प्रक्रियाले उत्पादन तथा आर्थिक गतिविधि बढाउँछ। त्यसैले पुँजीवादी समाजमा निजी सम्पत्तिको महत्व बढी हुन्छ।
५. औद्योगिक समाज र पुँजीवादी समाज एकअर्कामा अन्तरसम्बन्धित छन्। यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
औद्योगिक समाजको विकास युरोपको औद्योगिक क्रान्तिपछि भएको हो। यो समाज ठूलो परिमाणमा उत्पादन गर्ने कार्यसँग सम्बन्धित छ।
मेसिन र औजारको सहायताले ठूलो मात्रामा उत्पादन गरी बजारीकरण गरिन्छ। मानवीय श्रमको स्थानमा यान्त्रिक श्रमको प्रयोग बढ्दै जान्छ।
उत्पादनको बजारीकरण र सेवा क्षेत्रको विस्तारले सहरीकरण बढाउँछ। कृषि क्षेत्रमा पनि ठूला यन्त्र तथा आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरी उत्पादन बढाइन्छ।
पुँजीवादी समाजमा पनि ठूलो उत्पादन, निजी सम्पत्ति, खुला बजार प्रतिस्पर्धा, लगानी र मुनाफाको महत्व हुन्छ।
बढी उत्पादनबाट बढी नाफा प्राप्त हुन्छ र बढी नाफालाई पुनः लगानी गर्दा उद्योगको विकास हुन्छ। उद्योगको विकासले फेरि औद्योगिक समाजलाई बलियो बनाउँछ।
यसरी औद्योगिक समाजले पुँजीवादी समाजलाई विकास गर्न सहयोग गर्छ भने पुँजीवादी लगानीले औद्योगिक समाजलाई विस्तार गर्छ। त्यसैले यी दुई एकअर्कासँग अन्तरसम्बन्धित छन्।
थप प्रश्नहरू
१. औद्योगीकरणले समाजमा पारेको प्रभावको छोटो विवरण दिनुहोस्।
उत्तर:
औद्योगीकरणले समाजमा निम्न प्रभाव पारेको छ:
- मौलिक संस्कृतिलाई आयातित संस्कृतिले विस्थापित गर्दै लगेको छ।
- मौलिक उत्पादनहरू क्रमशः हराउँदै गएका छन्।
- समाजमा परनिर्भरता बढेको छ।
- व्यक्तिवादी र उपभोगवादी सोच बढेको छ।
- मानवीय श्रमलाई यान्त्रिक श्रमले विस्थापित गर्दै लगेको छ।
- रोजगारी तथा आयआर्जनको महत्वपूर्ण स्रोत औद्योगिक श्रम बनेको छ।
- समाजमा धनी र गरिबबीचको अन्तर बढेको छ।
- निजी सम्पत्तिको महत्व बढेको छ।
- पुराना राजनीतिक प्रणालीको स्थानमा नयाँ राजनीतिक प्रणाली विकास भएका छन्।
- महिला सशक्तीकरणको अवधारणाको विश्वव्यापी प्रचार भएको छ।
- मानिसको जीवनस्तरमा गुणात्मक सुधार आएको छ।
- वस्तुको उत्पादन ठूलो परिमाणमा हुन थालेको छ।
पाठ ५ : वर्तमान विश्व परिवेश र सामाजिक व्यवहार
अभ्यास
१. “बढ्दो विश्वव्यापीकरण र बसाइँसराइका कारण विश्वका मुलुकहरू बहुसांस्कृतिक बन्दै गएका छन्।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
यातायात, सञ्चार, विज्ञान तथा प्रविधिको विकासले विश्वलाई एउटा सिङ्गो गाउँजस्तै बनाएको छ। संसारको कुनै पनि स्थानमा पुग्न वा सम्पर्क गर्न पहिलेभन्दा धेरै सहज भएको छ।
रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र उच्च जीवनस्तरको खोजीमा मानिस आफ्नो देश छोडेर अन्य मुलुकमा बसाइँ सर्ने गरेका छन्।
यसरी अर्को देशमा बस्दा त्यहाँका सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि हेर्ने र कालान्तरमा ती गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर प्राप्त हुन्छ।
विभिन्न सामाजिक तथा सांस्कृतिक विशेषता भएका मानिसबीच अन्तरसम्बन्ध हुँदा संस्कृति आदानप्रदान हुन्छ र एउटा देशका सांस्कृतिक विशेषता अर्को देशमा पनि फैलिन्छन्।
उदाहरणका लागि जनवरी १ लाई विभिन्न मुलुकमा नयाँ वर्षका रूपमा मनाइन्छ। क्रिसमस नेपाल, भारत र चीनलगायत देशमा पनि मनाइन्छ। त्यस्तै बौद्ध गुम्बा नेपालमा मात्र नभई भारत, कम्बोडिया, थाइल्यान्ड तथा जापानमा पनि पाइन्छन्।
त्यसैले विश्वव्यापीकरण र बसाइँसराइले विश्वका मुलुकहरूलाई बहुसांस्कृतिक बनाउँदै लगेको छ।
२. “समकालीन विश्व भाषिक, धार्मिक, वर्गीय, लैङ्गिक र राजनीतिक प्रणालीगत विविधताजस्ता सामाजिक विविधताहरूले भरिपूर्ण छ।” आफ्नो तर्कसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर:
विश्वका प्रत्येक मुलुकमा आफ्नै विशिष्ट सामाजिक, धार्मिक तथा राजनीतिक संरचना रहेको छ।
विश्वमा इसाई, इस्लाम, हिन्दु, बौद्ध लगायत विभिन्न धर्म मान्ने मानिसहरू बस्छन्। विभिन्न देश र समुदायमा आफ्नै धार्मिक विश्वास तथा परम्परा रहेका छन्।
विश्वमा अनेक जातजाति छन् र प्रत्येक जातजातिका आफ्नै भाषा तथा संस्कृति छन्। संसारमा हजारौँ भाषाहरू बोलिन्छन्।
आर्थिक आधारमा पनि समाजमा उच्च, मध्यम तथा निम्न वर्ग छन्। भूमिपति, भूमिहीन, उद्योगपति, मजदुर तथा किसानजस्ता विभिन्न सामाजिक-आर्थिक वर्ग पाइन्छन्।
संसारमा एउटै प्रकारको राजनीतिक प्रणाली छैन। कतै लोकतन्त्र, कतै संवैधानिक राजतन्त्र, कतै राजतन्त्र र कतै कम्युनिस्ट शासन प्रणाली पाइन्छ।
यसरी भाषा, धर्म, जाति, वर्ग, लैङ्गिक अवस्था तथा राजनीतिक प्रणालीमा पाइने विविधताले समकालीन विश्व सामाजिक विविधताले भरिपूर्ण भएको पुष्टि गर्दछ।
३. मानवका आधारभूत सामाजिक आवश्यकताहरू के-के हुन्? उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
मानवका आधारभूत सामाजिक आवश्यकताहरू निम्न छन्:
- खाना, कपडा, वासस्थान र निद्रा।
- रोजगारी।
- सुरक्षा।
- परिवार।
- शिक्षा।
- स्वास्थ्य सुविधा।
- स्नेह र मित्रता।
- सम्मान र नैतिकता।
- यातायात र सञ्चार।
- मनोरञ्जन।
- पानी आदि।
परियोजना कार्य
१. तपाईंको समुदायका विशेषताहरू खोजी गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर:
हाम्रो समुदायका केही प्रमुख विशेषताहरू निम्न छन्:
- हाम्रो समुदायमा विभिन्न धर्म मान्ने मानिसहरूको बसोबास छ। यहाँ हिन्दु, इसाई, इस्लाम, किरात आदि धर्म मान्ने मानिसहरू बस्छन्।
- हाम्रो समुदाय बहुभाषिक छ। यहाँ नेपाली, राई, लिम्बू, नेवार, मैथिली, भोजपुरी आदि भाषा बोलिन्छन्।
- हाम्रो समुदायमा बाहुन, क्षेत्री, नेवार, राई, लिम्बू, थारु, यादव, मुसलमान, कुर्मी, गुरुङ आदि जातजातिका मानिस बस्छन्।
- विभिन्न जातजाति, भाषा तथा धर्मका मानिसहरूको बसोबास भए पनि सबैजना मिलेर बस्छन् र एकअर्कालाई सहयोग गर्छन्।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.