Class 11 Social Studies Unit 9 Solution
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ ९ का मानव बस्ती, बस्ती विकास, जनसङ्ख्या र विकास, उमेर संरचनाको सङ्क्रमण तथा जनसाङ्ख्यिक लाभांशसम्बन्धी सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नहरूको उत्तर प्रस्तुत गरिएको छ।
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ ९ का मानव बस्ती, बस्ती विकास, जनसङ्ख्या र विकास, उमेर संरचनाको सङ्क्रमण तथा जनसाङ्ख्यिक लाभांशसम्बन्धी सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नहरूको उत्तर प्रस्तुत गरिएको छ।
विषयसूची
पाठ १ : मानव बस्ती
अभ्यास
१. बस्ती भनेको के हो? बस्तीको वर्गीकरणका आधारहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर:
मानिसको बसोबास भएको ठाउँ, टोल, गाउँ, सहर आदिलाई बस्ती भनिन्छ।
बस्ती सानो वा ठूलो हुन सक्छ। त्यहाँ उपलब्ध सेवासुविधा पनि स्थानअनुसार फरक हुन सक्छ।
R. L. Singh का अनुसार बस्न, प्रयोग गर्न वा कुनै वस्तु सञ्चित गर्न जुनसुकै उद्देश्यका लागि निर्माण गरिएका घर, सडक तथा गल्लीहरूको समूहलाई बस्ती भनिन्छ।
बस्तीको वर्गीकरणका आधारहरू
- अवस्थितिका आधारमा: मैदानी बस्ती, पर्वतीय बस्ती, ताल किनारको बस्ती, समुद्र किनारको बस्ती, मरुभूमिको बस्ती आदि।
- दूरीका आधारमा: एक्लो बस्ती, छरिएको बस्ती, गुजमुज्ज बस्ती आदि।
- समयका आधारमा: अस्थायी बस्ती, स्थायी बस्ती तथा मौसमअनुसारको बस्ती।
- कामका आधारमा: कृषि बस्ती, औद्योगिक बस्ती, व्यापारिक बस्ती आदि।
- आकारका आधारमा: कृषिगृह, गाउँ, बजार, सहर आदि।
- आकृतिका आधारमा: रेखाकार, वृत्ताकार, त्रिभुजाकार, पङ्खाकार, ताराकार आदि।
ग्रामीण बस्ती:
कृषि, पशुपालन र साना व्यवसायजस्ता कार्यका आधारमा विकसित भएको बस्तीलाई ग्रामीण बस्ती भनिन्छ।
सहरी बस्ती:
सेवा, उद्योग, व्यापार, पर्यटन आदि गतिविधिका आधारमा विकसित भएको बस्तीलाई सहरी बस्ती भनिन्छ।
२. तपाईं बसेको ठाउँको बस्तीको विकासक्रमका बारेमा छोटो अनुच्छेद लेखी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर:
म बसेको सहर आजको अवस्थामा आइपुग्न करिब ७० वर्ष लागेको मानिन्छ।
सुरुमा जङ्गलको छेउमा रूख कटानी गर्ने कामका सिलसिलामा मानिसहरू आउन थाले। विस्तारै जङ्गल फँडानी हुँदै गयो र पहाडतिरका मानिसहरू पनि बसाइँ सरेर आउन थाले।
बस्ती बढ्दै गएपछि बाटोमा ढुङ्गा छाप्ने काम भयो र राजमार्ग निर्माण सुरु भयो।
प्राथमिक विद्यालय स्थापना भयो। केही वर्षपछि माध्यमिक विद्यालय तथा सानो अस्पताल स्थापना भए।
पूर्व-पश्चिम राजमार्ग निर्माण भएपछि व्यापार बढ्यो र औद्योगिक क्षेत्रको पनि स्थापना भयो।
पहाडतिर सडक विस्तार भयो। क्षेत्रीय अस्पताल तथा कलेजहरू स्थापना भए। टेलिफोन सेवा विस्तार भयो र सडक फराकिलो बनाइयो।
पढेलेखा मानिसहरूको सङ्ख्या बढ्दै गयो। ठूला भवन निर्माण भए, वैदेशिक व्यापार तथा वैदेशिक रोजगारी पनि बढ्यो।
आज यस सहरका विभिन्न वडामा कालोपत्रे सडक, सरकारी तथा निजी विद्यालय, महाविद्यालय, प्राविधिक शिक्षालय, अस्पताल र सञ्चार सुविधा उपलब्ध छन्।
यसरी पूर्वाधार तथा सामाजिक सेवाको विकाससँगै सानो बस्ती क्रमशः विकसित सहरमा परिवर्तन भएको छ।
३. ग्रामीण र सहरी बस्तीका बीचमा फरक छुट्याउनुहोस्।
उत्तर:
| ग्रामीण बस्ती | सहरी बस्ती |
|---|---|
| जनसङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। | जनसङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ। |
| अधिकांश मानिस कृषिमा आधारित हुन्छन्। | अधिकांश मानिस गैरकृषि कार्यमा संलग्न हुन्छन्। |
| कुटीर उद्योगको बढी विकास हुन्छ। | कुटीर, मध्यम तथा ठूला उद्योग सञ्चालन हुन्छन्। |
| यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार तथा विद्युत्को विकास कम हुन्छ। | यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार तथा विद्युत्को विकास बढी हुन्छ। |
| प्रदूषण तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। | प्रदूषण तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ। |
| फोहोरमैला व्यवस्थापनको समस्या कम हुन्छ। | फोहोरमैला व्यवस्थापन ठूलो समस्या बन्न सक्छ। |
| सेवासुविधा कम उपलब्ध हुन्छन्। | सेवासुविधा बढी उपलब्ध हुन्छन्। |
| विलासिताका सामग्रीको प्रयोग कम हुन्छ। | विलासिताका सामग्रीको प्रयोग बढी हुन्छ। |
| धर्म तथा संस्कृतिप्रतिको परम्परागत आस्था बढी देखिन्छ। | जीवनशैली तुलनात्मक रूपमा बढी आधुनिक हुन्छ। |
| प्राकृतिक वातावरण बढी उपलब्ध हुन्छ। | प्राकृतिक वातावरण तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ। |
४. जनसङ्ख्याका आधारमा मात्र बस्तीलाई वर्गीकरण गर्नु उचित हुन्छ? यदि हुँदैन भने किन हुँदैन? कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
जनसङ्ख्याको आधारमा मात्र बस्तीलाई वर्गीकरण गर्नु उचित हुँदैन।
बस्तीको विकास तथा जनघनत्वमा जनसङ्ख्यासँगै भौगोलिक बनोट, हावापानी, रोजगारी, सुरक्षा, यातायात, उद्योग, स्वास्थ्य, शिक्षा, सञ्चार तथा अन्य पूर्वाधारले पनि प्रभाव पार्छन्।
हिमाली क्षेत्रमा जनसङ्ख्या कम हुन्छ। कठिन धरातल, चिसो हावापानी तथा यातायात, शिक्षा र स्वास्थ्यको सीमित सुविधाका कारण यहाँ पातलो बस्ती पाइन्छ।
जुम्ला, हुम्ला, जिरीजस्ता स्थानमा कठिन भूबनोटका कारण बसोबास तुलनात्मक रूपमा कम छ।
सीमावर्ती क्षेत्रमा यातायात तथा सञ्चार भए पनि सुरक्षाको कारण बस्तीको स्वरूप फरक हुन सक्छ।
मैदानी क्षेत्रमा यातायात, सञ्चार, शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी तथा विद्युत्को सुविधा बढी भएकाले बस्ती बाक्लो हुन्छ।
समुद्री किनारमा हावापानी रमणीय, व्यापार, पर्यटन तथा यातायातको विकास हुने भएकाले बाक्लो बस्ती पाइन्छ।
काठमाडौं उपत्यकामा स्वास्थ्य, शिक्षा, यातायात, रोजगारी, विद्युत् तथा सञ्चारको विकास भएकाले बाक्लो बस्ती पाइन्छ।
यसैले बस्ती वर्गीकरण गर्दा जनसङ्ख्यासँगै भौगोलिक तथा सामाजिक-आर्थिक विशेषताहरूलाई पनि आधार मान्नुपर्छ।
पाठ २ : बस्ती विकास
अभ्यास
१. हाम्लेट र गाउँका बीचको फरक छुट्याउनुहोस्।
उत्तर:
| हाम्लेट | गाउँ |
|---|---|
| गाउँको पूर्वावस्था हो। | हाम्लेटको विकसित अवस्था हो। |
| प्रायः एउटै जातिको बसोबास हुन्छ। | विभिन्न जातिको बसोबास हुन्छ। |
| एउटै वृहत् परिवारका सदस्यहरूको बसोबास हुन सक्छ। | विभिन्न परिवारहरूको बसोबास हुन्छ। |
| आफ्नो जातअनुसारका धार्मिक गतिविधि बढी हुन्छन्। | विभिन्न जाति तथा धर्मअनुसार धार्मिक गतिविधि हुन्छन्। |
| थोरै आर्थिक गतिविधि सञ्चालन हुन्छन्। | विभिन्न प्रकारका आर्थिक गतिविधि सञ्चालन हुन्छन्। |
| सामाजिक सेवाको विकास कम हुन्छ। | सामाजिक सेवाको विकास बढी हुँदै गएको हुन्छ। |
| हाटबजारको सुविधा नहुन सक्छ। | हाटबजारको सुविधा हुन्छ। |
२. “बस्तीको प्रकृति र सामाजिक सेवाबीच गहिरो सम्बन्ध हुन्छ।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
बस्तीको प्रकृति समयसँगै परिवर्तन हुँदै जान्छ। बस्ती परिवर्तन हुँदा यसको आकार, जनसङ्ख्या र त्यहाँ आवश्यक सेवासुविधा पनि परिवर्तन हुन्छन्।
सुरुमा थोरै परिवार मिलेर बनेको सानो बस्तीमा जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा घरहरूको सङ्ख्या पनि बढ्छ।
जनसङ्ख्या बढेपछि मानिसले जीविकोपार्जनका लागि विभिन्न आर्थिक गतिविधि सञ्चालन गर्नुपर्छ।
मानिसलाई खाना र बसोबासबाहेक लुगा, साबुन, तेल, इन्धन, मनोरञ्जन तथा अन्य दैनिक उपभोग्य वस्तु पनि आवश्यक हुन्छन्।
यी आवश्यकताको पूर्तिका लागि पसल खुल्छन्। उपयुक्त स्थानमा उद्योग स्थापना हुन्छन् र आवतजावतका लागि सडक निर्माण गरिन्छ।
त्यस्तै स्वास्थ्यका लागि अस्पताल तथा औषधि, शिक्षाका लागि विद्यालय, सुरक्षाका लागि सुरक्षा निकाय, खानेपानी, विद्युत्, सञ्चार तथा यातायातजस्ता सामाजिक सेवाको आवश्यकता बढ्छ।
बस्तीको आकार जति बढ्छ, सेवासुविधाको आवश्यकता पनि त्यति नै बढ्छ।
एकाकी तथा साना बस्तीमा मानिस कम हुने भएकाले सामाजिक सेवाको आवश्यकता पनि तुलनात्मक रूपमा कम हुन्छ।
ठूला बस्तीमा शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सञ्चार, यातायात, सुरक्षा तथा अन्य सेवाहरूको बढी आवश्यकता पर्छ।
यसैले बस्तीको प्रकृति, आकार र सामाजिक सेवाबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको हुन्छ।
३. बस्ती विकास भनेको के हो? मानव जीवनमा यसको महत्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
कुनै भूखण्डमा मानिसहरू बसोबास गरेको क्षेत्रलाई बस्ती भनिन्छ। यस्तो बस्ती सानो वा ठूलो हुन सक्छ।
प्राचीन मानिसले कहाँबाट स्थायी बसोबास सुरु गरे भन्ने स्पष्ट लिखित प्रमाण नभए पनि प्राचीन सभ्यताको अध्ययन गर्दा मानिसहरू नदी किनारमा बस्न थालेको देखिन्छ।
मानिसलाई पानी र खाना अत्यन्त आवश्यक भएकाले पानी उपलब्ध हुने स्थानमा बस्ती विकास भएको मानिन्छ।
नदी किनारको उर्वर भूमि खेतीका लागि उपयुक्त हुन्थ्यो। नदीको पानी घरायसी प्रयोगमा ल्याउन, माछा मार्न र जलमार्ग प्रयोग गर्न पनि सकिन्थ्यो।
सिन्धुघाटी सभ्यता, नील नदीको सभ्यता, ह्वाङ हो सभ्यता तथा मेसोपोटामियाको सभ्यता नदी किनारमा विकास भएका प्रमुख उदाहरण हुन्।
समुद्र किनारमा व्यापारको सुविधा तथा रमणीय हावापानीका कारण पनि बस्ती विकास भएको पाइन्छ। रोमन र ग्रीक सभ्यता यसका उदाहरण हुन्।
नेपालको पहाडी क्षेत्रमा सामाजिक, आर्थिक, धार्मिक तथा सुरक्षा कारणले एकीकृत बस्ती विकास भएको पाइन्छ।
मानव जीवनमा बस्तीको महत्व
- मानिस जन्मदेखि मृत्युसम्म बस्तीमै बसोबास गर्छ।
- जीविकोपार्जन तथा रोजगारीका अवसर बस्तीमै प्राप्त हुन्छन्।
- शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा प्राप्त हुन्छ।
- यातायात, सञ्चार तथा मनोरञ्जनको सुविधा पाइन्छ।
- धार्मिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी हुन सकिन्छ।
- अन्य मानिसबाट सामाजिक तथा भावनात्मक सहयोग पाइन्छ।
- प्राकृतिक तथा अन्य विपद्बाट सुरक्षाका लागि सामूहिक सहयोग प्राप्त हुन्छ।
- मानिसका आधारभूत आवश्यकता बस्तीमै पूरा हुन्छन्।
- नयाँ अनुसन्धान, आविष्कार तथा प्रविधिको प्रयोग पनि मानव बस्तीबाट नै विस्तार हुन्छ।
४. “मानव बस्तीको पर्यावरणीय क्षेत्रसँग गहिरो सम्बन्ध रहेको छ।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर:
मानव बस्तीको पर्यावरणसँग गहिरो सम्बन्ध हुन्छ। मानिसको जीवनशैली तथा घरको बनावट त्यहाँको हावापानी, धरातल र उपलब्ध स्रोतसाधनमा निर्भर हुन्छ।
प्राचीन समयमा पानी तथा यातायातको सुविधा भएका स्थानमा बस्ती विकास भएको पाइन्छ।
मिश्रमा नील नदी, मेसोपोटामियामा युफ्रेटिस र टाइग्रिस नदी तथा सिन्धुघाटी क्षेत्रमा सिन्धु नदीको वरिपरि प्राचीन बस्ती विकास भएको थियो।
ध्रुवीय क्षेत्रमा अत्यधिक चिसो भएकाले हिउँबाट बनेका इग्लु घरमा मानिस बस्ने गरेका छन्।
मरुभूमिको मरुद्यानमा पानीको स्रोत वरिपरि वृत्ताकार बस्ती विकास भएको पाइन्छ।
धेरै हावा चल्ने ठाउँमा होचा घर निर्माण गरिन्छ।
नेपालका हिमाल, पहाड र तराई क्षेत्रमा पनि पर्यावरणअनुसार घर तथा बस्तीको स्वरूप फरक देखिन्छ।
तराई
तराईका पुराना बस्तीमा काठ, माटो वा बाँसबाट बनेका घर पाइन्छन्। गर्मी हुने भएकाले ठूला झ्याल भएका घर बनाइन्छन्। समथर भूभाग, कृषि र यातायातको सुविधा भएका कारण बाक्लो बस्ती पाइन्छ।पहाड
पहाडी क्षेत्रमा धरातल होचो-अग्लो हुने र काठ तथा ढुङ्गा उपलब्ध हुने भएकाले घर निर्माणमा यिनै सामग्री प्रयोग गरिन्छ। धरातलका कारण बस्ती छरिएर रहेका हुन्छन्।हिमाल
हिमाली क्षेत्रमा अत्यधिक चिसो हुने भएकाले ढुङ्गा तथा काठका होचा घर बनाइन्छन्। चिसो हावाबाट बच्न झ्याल पनि साना बनाइन्छन्। यसरी पर्यावरणीय अवस्थाले बस्तीको आकार, स्वरूप, घर निर्माण र जनघनत्वलाई प्रभाव पार्छ।पाठ ३ : जनसङ्ख्या र विकास
अभ्यास
१. जनसङ्ख्या भनेको के हो?
उत्तर:
कुनै निश्चित भूभागमा कुनै निश्चित समयमा बसोबास गरिरहेका मानिसहरूको कुल सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ।
जनसङ्ख्या शब्द “जन” र “सङ्ख्या” मिलेर बनेको हो।
“जन” भनेको मानिस र “सङ्ख्या” भनेको गणना गर्दा प्राप्त हुने परिमाण हो।
यसरी कुनै निश्चित स्थानमा निश्चित समयमा बसिरहेका मानिसहरूको गणनाबाट प्राप्त कुल सङ्ख्या नै जनसङ्ख्या हो।
यसमा बालबालिका, युवायुवती तथा वृद्धवृद्धा सबै समावेश हुन्छन्।
२. जनसङ्ख्या र विकासबीचको सम्बन्ध उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर:
जनसङ्ख्या र विकासबीच घनिष्ठ सम्बन्ध छ।
जनसङ्ख्या विकासको आधारभूत तत्व हो। मानिसले देशमा उपलब्ध प्राकृतिक स्रोत तथा साधनको उपयोग गरी विकास प्रक्रियालाई अगाडि बढाउँछ।
मानिसले जीवन सहज बनाउन नयाँ उपाय सोच्ने र त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने क्रममा नयाँ प्रविधि तथा आविष्कार विकास गरेको हो।
आवतजावत सहज बनाउन सडक निर्माण गरियो। पाङ्ग्राको आविष्कारबाट यातायातको विकास भयो।
आवश्यक वस्तु उत्पादन गर्न घरेलु उद्योग हुँदै ठूला उद्योग विकास भए।
ज्ञान वृद्धि गर्न शिक्षाको विकास भयो भने स्वस्थ जीवनका लागि स्वास्थ्य सेवा विस्तार भयो।
पानीको आवश्यकता पूरा गर्न खानेपानी सेवा विकास गरियो।
सञ्चार, विद्युत्, बैंक, बिमा तथा यातायातजस्ता सेवा पनि मानिसको जीवन सहज बनाउन विकसित भएका हुन्।
विकासका सम्पूर्ण निर्माण तथा आर्थिक कार्य जनसङ्ख्याले नै गर्छ र विकासबाट प्राप्त सुविधा पनि जनसङ्ख्याले नै प्रयोग गर्छ।
आज मानिस घरमै बसेर संसारका विभिन्न ठाउँमा भएका घटना हेर्न सक्छ र टाढा रहेका आफन्तसँग कुराकानी गर्न सक्छ।
यातायात तथा उपचार सुविधा पहिलेभन्दा सहज भएको छ।
यसैले विकास जनसङ्ख्याले गर्छ र विकास जनसङ्ख्याकै लागि हुन्छ। यही कारण जनसङ्ख्या र विकासबीच घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको छ।
३. भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर:
नेपाललाई हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भौगोलिक क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ।
स्रोतमा दिइएको वि.सं. २०६८ को जनगणनाअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण यसप्रकार रहेको छ:
| क्षेत्र | जनसङ्ख्या | प्रतिशत |
|---|---|---|
| हिमाल | १७,८१,७९२ | ६.७३% |
| पहाड | १,१३,९४,००७ | ४३.०१% |
| तराई | १,३३,१८,७०५ | ५०.२७% |
| जम्मा | २,६४,९४,५०४ | १००% |
हिमाली क्षेत्र
हिमाली क्षेत्रमा सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या रहेको छ। यहाँको भूबनोट कठिन, माटो कम उर्वर, अत्यधिक चिसो हावापानी तथा हिउँदमा हिमपात हुने भएकाले जीवनयापन कठिन हुन्छ। यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, खानेपानी, सञ्चार, विद्युत् तथा रोजगारीको सुविधा पनि तुलनात्मक रूपमा कम भएकाले मानिस सुगम क्षेत्रमा बसाइँ सर्छन्।पहाडी क्षेत्र
पहाडी क्षेत्रमा होचा-अग्ला डाँडा, कम उर्वर भूमि तथा यातायात, स्वास्थ्य, सञ्चार र रोजगारीका सीमित अवसरका कारण जनसङ्ख्या तराईभन्दा कम रहेको छ। पहाडबाट काठमाडौं तथा तराईतर्फ बसाइँसराइ हुने गरेको छ।तराई क्षेत्र
तराईको भूभाग समथर र माटो मलिलो छ। यहाँ प्रशस्त कृषि उत्पादन हुन्छ। उद्योग, व्यवसाय, रोजगारी, यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार तथा सुरक्षा सुविधा बढी भएकाले जनसङ्ख्याको चाप पनि बढी छ। हिमाल तथा पहाडबाट बसाइँसराइ गरी तराई आउने क्रमले पनि यहाँको जनसङ्ख्या बढेको छ।
४. नेपालको बागमती प्रदेशमा सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या र कर्णाली प्रदेशमा सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या हुनुको कारण पत्ता लगाउनुहोस्।
उत्तर:
स्रोतमा दिइएको विवरणअनुसार बागमती प्रदेशमा जनसङ्ख्या बढी र कर्णाली प्रदेशमा कम हुनुका कारण यसप्रकार छन्:
बागमती प्रदेशमा बढी जनसङ्ख्या हुनुका कारण
- उर्वर तथा उत्पादनयोग्य भूमि पाइन्छ।
- खाद्यान्न तथा नगदेबालीको उत्पादन हुन्छ।
- विभिन्न प्रकारका उद्योग सञ्चालन भएका छन्।
- देशको राजधानी काठमाडौं यही प्रदेशमा छ।
- विदेशी दूतावास तथा प्रमुख प्रशासनिक निकाय यही क्षेत्रमा छन्।
- राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा पशुपतिनाथलगायत धार्मिक तथा पर्यटकीय स्थल छन्।
- अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल उपलब्ध छ।
- विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधि नियमित हुन्छन्।
- पर्यटकको आवागमन बढी हुन्छ।
- यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य र सञ्चारको राम्रो विकास भएको छ।
- उद्योग, व्यवसाय तथा रोजगारीका अवसर बढी छन्।
कर्णाली प्रदेशमा कम जनसङ्ख्या हुनुका कारण
- भूबनोट विकट तथा होचो-अग्लो छ।
- माटो कम उर्वर छ।
- खाद्यान्न उत्पादन कम हुन्छ।
- हावापानी चिसो छ र उच्च क्षेत्रमा हिमपात हुन्छ।
- यातायात, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सञ्चारको विकास कम छ।
- उद्योग तथा व्यवसायको विकास कम छ।
- खानेपानी तथा विद्युत्सम्बन्धी समस्या रहेका छन्।
- रोजगारीको अवसर कम भएकाले मानिस सुगम क्षेत्रतर्फ बसाइँ सर्ने गर्छन्।
पाठ ४ : उमेर संरचनाको सङ्क्रमण र जनसाङ्ख्यिक लाभांशको उपयोग
अभ्यास
१. जनसाङ्ख्यिक सङ्क्रमण र उमेर संरचनाको सङ्क्रमणको छोटो परिचय लेख्नुहोस्।
उत्तर:
समयसँगै समाजको आर्थिक तथा सामाजिक विकास हुँदा जन्मदर र मृत्युदरमा परिवर्तन आउँछ।
अशिक्षित ग्रामीण समाजमा रहेको उच्च जन्मदर र उच्च मृत्युदर क्रमिक विकाससँगै परिवर्तन हुँदै न्यून जन्मदर र न्यून मृत्युदरतर्फ जान्छ।
जन्म र मृत्युजस्ता जनसाङ्ख्यिक घटनाका कारण जनसङ्ख्या वृद्धिदर एउटा अवस्थाबाट अर्को अवस्थामा परिवर्तन हुने प्रक्रियालाई जनसाङ्ख्यिक सङ्क्रमण भनिन्छ।
अर्थात् विकाससँगै उच्च जन्मदर र उच्च मृत्युदरको अवस्थाबाट न्यून जन्मदर र न्यून मृत्युदरको अवस्थामा जाने जनसङ्ख्याको परिवर्तन नै जनसाङ्ख्यिक सङ्क्रमण हो।
उमेर संरचनाको सङ्क्रमण
उमेर वा उमेर समूहअनुसार जनसङ्ख्याको वितरणलाई जनसङ्ख्याको उमेर संरचना भनिन्छ। उच्च मृत्युदर र उच्च प्रजननदरबाट न्यून मृत्युदर तथा न्यून प्रजननदरतर्फ जाने जनसाङ्ख्यिक सङ्क्रमणले उमेर संरचनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यस क्रममा बाल आश्रित जनसङ्ख्याबाट आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसङ्ख्या र त्यसपछि वृद्ध आश्रित जनसङ्ख्याको अनुपात परिवर्तन हुँदै जान्छ। उमेर संरचनाको सङ्क्रमणलाई तीन चरणमा बुझ्न सकिन्छ:- पहिलो चरण: मृत्युदर घट्छ तर प्रजननदर उच्च रहन्छ। स्वास्थ्य सुधार हुँदा मृत्यु कम भए पनि धेरै सन्तान जन्माउने प्रवृत्ति कायम रहन्छ।
- दोस्रो चरण: सामाजिक तथा आर्थिक विकाससँगै सानो परिवारप्रति आकर्षण बढ्छ र प्रजननदर घट्छ। बालबालिकाको अनुपात घट्छ तथा काम गर्न सक्ने उमेरको जनसङ्ख्या बढ्छ।
- तेस्रो चरण: प्रजननदर लगातार कम रहँदा बालबालिका र वयस्कको वृद्धिदर कम हुँदै वृद्धवृद्धाको अनुपात बढ्छ।
२. जनसाङ्ख्यिक सङ्क्रमणले जनसङ्ख्याको उमेर संरचनालाई कसरी प्रभाव पार्छ? आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर:
जनसाङ्ख्यिक सङ्क्रमणले जनसङ्ख्याको उमेर संरचनालाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ।
जन्मदर बढी भएमा बालबालिकाको सङ्ख्या बढ्छ र बाल आश्रित जनसङ्ख्याको अनुपात पनि बढ्छ।
मृत्युदर बढी भएमा आर्थिक रूपमा सक्रिय उमेर समूहका व्यक्तिको सङ्ख्या कम हुन सक्छ।
प्रजननदर केही समय लगातार कम भएमा बालबालिकाको सङ्ख्या घट्छ तर सक्रिय उमेर समूहको जनसङ्ख्या तुलनात्मक रूपमा बढ्छ।
मृत्युदर कम हुँदै जाँदा मानिसको आयु बढ्छ र वृद्धवृद्धाको सङ्ख्या पनि बढ्न थाल्छ।
लामो अवधिसम्म जन्मदर घटिरहेमा वृद्ध जनसङ्ख्याको अनुपात अझ बढ्न सक्छ।
यसरी जन्मदर, प्रजननदर तथा मृत्युदरमा आउने परिवर्तनले बाल, सक्रिय तथा वृद्ध उमेर समूहको अनुपातमा परिवर्तन ल्याउँछ।
३. जनसाङ्ख्यिक लाभांश र जनसाङ्ख्यिक अवसरको झ्यालबीचको सम्बन्ध आफ्नै शब्दमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर:
जनसङ्ख्याको उमेर संरचनामा परिवर्तन हुँदा आश्रित जनसङ्ख्याभन्दा आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसङ्ख्या बढी हुने अवस्था आउन सक्छ।
स्रोतमा १४ वर्षमुनिका र ६० वर्षमाथिका मानिसलाई आश्रित तथा १५ देखि ५९ वर्षसम्मका मानिसलाई आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसङ्ख्याका रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसङ्ख्याको अनुपात बढी भई आर्थिक वृद्धि गर्ने सम्भावना सिर्जना भएको अवस्थालाई जनसाङ्ख्यिक लाभांश वा Demographic Dividend भनिन्छ।
यो अवस्था सधैँ कायम रहँदैन। कुनै देशमा निश्चित समयका लागि मात्र यस्तो अनुकूल उमेर संरचना रहन्छ।
देशले सक्रिय जनसङ्ख्यालाई उचित शिक्षा, सीप, रोजगारी तथा उत्पादनशील कार्यमा प्रयोग गर्न सक्ने अवधिलाई जनसाङ्ख्यिक अवसरको झ्याल (Demographic Window of Opportunity) भनिन्छ।
यस अवधिमा सक्रिय जनसङ्ख्या बढी हुने भएकाले:
- उत्पादन बढाउन सकिन्छ।
- रोजगारी तथा उद्यम विस्तार गर्न सकिन्छ।
- बचत तथा लगानी बढाउन सकिन्छ।
- आर्थिक वृद्धिदर बढाउन सकिन्छ।
- देशको समग्र अर्थतन्त्रमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.