Class 11 Social Studies Unit 11 Solution
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ ११ का स्वास्थ्य सेवा, परम्परागत तथा आधुनिक उपचार पद्धति, स्वस्थ जीवनशैली, किशोरावस्था, योग तथा ध्यान, मनोरञ्जन, आराम तथा मितव्ययी जीवनशैलीसम्बन्धी सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नहरूको उत्तर प्रस्तुत गरिएको छ।
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ ११ का स्वास्थ्य सेवा, परम्परागत तथा आधुनिक उपचार पद्धति, स्वस्थ जीवनशैली, किशोरावस्था, योग तथा ध्यान, मनोरञ्जन, आराम तथा मितव्ययी जीवनशैलीसम्बन्धी सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नहरूको उत्तर प्रस्तुत गरिएको छ।
विषयसूची
पाठ १ : नेपालमा स्वास्थ्य सेवा
अभ्यास
१. नेपालको संविधानको भाग ३ धारा ३५ मा उल्लिखित स्वास्थ्यसम्बन्धी हकहरू अध्ययन गरी समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालको संविधानको भाग ३ को धारा ३५ मा स्वास्थ्यसम्बन्धी हकको व्यवस्था गरिएको छ।
मुख्य हकहरू निम्न छन्:
- प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत स्वास्थ्य सेवा निःशुल्क प्राप्त गर्ने हक हुनेछ र कसैलाई पनि आकस्मिक स्वास्थ्य सेवाबाट वञ्चित गरिने छैन।
- प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो स्वास्थ्य उपचारसम्बन्धी जानकारी पाउने हक हुनेछ।
- प्रत्येक नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवामा समान पहुँचको हक हुनेछ।
- प्रत्येक नागरिकलाई स्वच्छ खानेपानी तथा सरसफाइमा पहुँचको हक हुनेछ।
२. “नेपालमा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच” का बारेमा विभिन्न स्रोतहरूको अध्ययन गरी एक अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालमा स्वास्थ्य सेवामा जनताको पहुँच क्रमिक रूपमा बढ्दै गएको छ।
सरकारी अस्पतालमा उपचारका लागि आउने बिरामीको भीडले स्वास्थ्य सेवाको प्रयोग बढेको देखाउँछ।
तर अझै पनि सबै नागरिकको समान पहुँच सुनिश्चित भएको छैन।
ग्रामीण क्षेत्रमा बसोबास गर्ने गरिब जनताले पर्याप्त स्वास्थ्य सेवा प्राप्त गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन्।
गरिबीका कारण कतिपय मानिस कुपोषणको सिकार हुन्छन् र औषधि उपचारको खर्च जुटाउन कठिन हुन्छ।
पहाडी तथा ग्रामीण क्षेत्रमा परम्परागत उपचार पद्धतिमा विश्वास गर्ने मानिस पनि अझै धेरै छन्।
राज्यले स्वास्थ्य सेवा विस्तारका लागि विभिन्न स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको छ।
यसैले नेपालमा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच बढ्दै गए पनि ग्रामीण, गरिब तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिकसम्म गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा पुर्याउनु अझै महत्वपूर्ण आवश्यकता रहेको छ।
३. “रोग र दुर्बलताबाट मुक्त हुनु मात्र नभई शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक तवरले पूर्ण तन्दुरुस्त हुनुलाई नै स्वास्थ्य भनिन्छ।” यस परिभाषालाई उदाहरणसहित प्रष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर:
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको परिभाषाअनुसार:
रोग र दुर्बलताबाट मुक्त हुनु मात्र नभई शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक रूपमा पूर्ण तन्दुरुस्त हुनु नै स्वास्थ्य हो।
यस परिभाषाले स्वास्थ्यलाई तीन मुख्य पक्षमा विभाजन गरेको छ:
रोग र दुर्बलताबाट मुक्त हुनु मात्र नभई शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक रूपमा पूर्ण तन्दुरुस्त हुनु नै स्वास्थ्य हो।
१. शारीरिक स्वास्थ्य
शरीरमा कुनै रोग वा शारीरिक दुर्बलता नहुनु र शरीरका सबै अङ्गले सही रूपमा काम गर्नु शारीरिक स्वास्थ्य हो।२. मानसिक स्वास्थ्य
मानसिक रोग, अत्यधिक चिन्ता, तनाव तथा स्नायुसम्बन्धी कमजोरी नहुनु र मन सन्तुलित रहनु मानसिक स्वास्थ्य हो।३. सामाजिक स्वास्थ्य
घरपरिवार, छिमेकी, साथीभाइ, आफन्त, ज्येष्ठ नागरिक, असहाय तथा अपाङ्गता भएका व्यक्तिसँग मैत्रीपूर्ण व्यवहार गर्न सक्नु सामाजिक स्वास्थ्य हो। मनमा अरूप्रति रिस, द्वेष तथा ईर्ष्या नराख्नु पनि सामाजिक स्वास्थ्यको महत्वपूर्ण पक्ष हो। यसरी शारीरिक, मानसिक तथा सामाजिक तीनै पक्ष स्वस्थ भएका व्यक्तिलाई पूर्ण रूपमा स्वस्थ व्यक्ति भन्न सकिन्छ।परियोजना कार्य
१. तपाईंको समुदायमा सञ्चालित स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित विभिन्न कार्यक्रमहरूको अवलोकन गरी तिनको महत्व, औचित्य र उपलब्धिबारे प्रतिवेदन तयार गर्नुहोस्।
उत्तर:
समुदायमा सञ्चालित स्वास्थ्य कार्यक्रमसम्बन्धी प्रतिवेदन
मेरो समुदायमा पोलियो खोप, भिटामिन ‘ए’, जुकाको औषधि वितरण, आँखा शिविर, स्वास्थ्य परीक्षण शिविर, औलो नियन्त्रण, डेंगु नियन्त्रण तथा हात्तीपाइले रोग नियन्त्रणजस्ता विभिन्न स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन हुने गरेका छन्।१. पोलियो खोप
पोलियो रोगले मानिसलाई शारीरिक रूपमा अपाङ्ग बनाउन सक्छ। रोग लागिसकेपछि उपचार कठिन हुने भएकाले पोलियो खोपले रोग लाग्नबाट बचाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।२. भिटामिन ‘ए’ र जुकाको औषधि
भिटामिन ‘ए’ को कमीले आँखासम्बन्धी समस्या आउन सक्छ। जुकाले शरीर तथा पाचन प्रणालीमा नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले बालबालिकालाई भिटामिन ‘ए’ तथा जुकाको औषधि वितरणले स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छ।३. आँखा शिविर
आँखासम्बन्धी रोग समयमै पहिचान र उपचार गर्न आँखा शिविर उपयोगी हुन्छ।४. औलो नियन्त्रण
औलो लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने रोग हो। लामखुट्टे नियन्त्रण तथा झुल प्रयोगबाट रोगको जोखिम कम गर्न सकिन्छ।५. डेंगु नियन्त्रण
डेंगु पनि लामखुट्टेबाट सर्ने रोग हो। लामखुट्टेको वृद्धि रोक्ने, पानी जम्न नदिने तथा आवश्यक नियन्त्रण कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु आवश्यक हुन्छ।६. हात्तीपाइले रोग नियन्त्रण
हात्तीपाइले रोगबाट बच्न औषधि वितरण कार्यक्रम सञ्चालन गरिन्छ। यस प्रकारका स्वास्थ्य कार्यक्रमको मुख्य उद्देश्य नागरिकलाई रोगबाट बचाउने र स्वस्थ राख्ने हो। स्वस्थ नागरिकले परिवार, समुदाय तथा राष्ट्रको विकासमा सक्रिय योगदान दिन सक्छन्।पाठ २ : आधुनिक र परम्परागत सेवा पद्धति
अभ्यास
१. आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धतिका सकारात्मक पक्षहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धतिका सकारात्मक पक्षहरू निम्न छन्:
- यो परम्परागत उपचार पद्धति हो। हाम्रा पुर्खाले पनि यसको प्रयोग गर्दै आएका थिए।
- यसमा प्रयोग हुने धेरै जडीबुटी नेपालमै पाइन्छन्।
- रोगका लक्षणका आधारमा उपचार गरिन्छ।
- धेरै प्रकारका परीक्षण तथा महँगा उपकरण आवश्यक नपर्न सक्छन्।
- यो तुलनात्मक रूपमा सरल उपचार पद्धति हो।
- चिरफारको प्रयोग कम हुन्छ।
- रोग नियन्त्रणसँगै रोगको कारण हटाउने प्रयास गरिन्छ।
- उपचार अवधि लामो हुन सक्ने भए पनि रोग पुनः बल्झने सम्भावना कम हुने मान्यता राखिन्छ।
- औषधिको नकारात्मक प्रभाव न्यून हुने मान्यता छ।
- तुलनात्मक रूपमा कम खर्चिलो उपचार पद्धति मानिन्छ।
२. होमियोप्याथी कस्तो चिकित्सा पद्धति हो?
उत्तर:
होमियोप्याथी चिकित्सा पद्धति सन् १७९६ मा जर्मन चिकित्सक समुअल हन्नेमान ले सिर्जना गरेको उपचार पद्धति हो।
यस पद्धतिमा रोगीका लक्षण तथा चिन्हअनुसार औषधि दिइन्छ।
यसमा शक्तिवृत्त औषधिको प्रयोगबाट उपचार गर्ने उल्लेख गरिएको छ।
होमियोप्याथीमा रोगलाई नियन्त्रण गर्नुका साथै निर्मूल गर्ने प्रयास गरिन्छ।
स्रोतअनुसार यस उपचारमा धेरै प्रकारका परीक्षण आवश्यक नपर्न सक्छन्।
नेपालमा वि.सं. २००४ सालमा कोलम्बो योजनाअन्तर्गत होमियोप्याथिक चिकित्सा अध्ययनको व्यवस्था गरिएको थियो।
वि.सं. २०१० मा ललितपुरमा सरकारी स्तरमा पशुपति होमियोप्याथिक चिकित्सालय स्थापना गरिएको उल्लेख छ।
३. प्राकृतिक उपचार पद्धतिका विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
औषधिको प्रयोग नगरी प्राकृतिक विधिबाट उपचार गर्ने पद्धतिलाई प्राकृतिक उपचार पद्धति भनिन्छ।
यो चिकित्सा पद्धति पञ्चमहाभूतको अवधारणामा आधारित मानिन्छ।
पञ्चमहाभूत निम्न हुन्:
- पृथ्वी
- जल
- तेज
- वायु
- आकाश
- योग तथा ध्यान
- मालिस
- अकुपन्चर
- अकुप्रेसर
- जल उपचार
- मृत्तिका उपचार
- उपवास
- शारीरिक कसरत
- भोजनसम्बन्धी परामर्श
पाठ ३ : स्वस्थ जीवनशैली र सामाजिक जीवन
अभ्यास
१. शारीरिक, मानसिक र आत्मिक स्वस्थता कायम राख्ने उपायहरू तालिकामा देखाउनुहोस्।
उत्तर:
| शारीरिक स्वस्थता | मानसिक स्वस्थता | आत्मिक स्वस्थता |
|---|---|---|
| शारीरिक स्वास्थ्य बेलाबेलामा जाँच गराउने। | तनाव व्यवस्थापन गर्ने। | रिस, राग र वैरभाव नराख्ने। |
| योग र व्यायाम गर्ने। | व्यस्त रहने। | सबैप्रति प्रेमभाव राख्ने। |
| स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने। | सकारात्मक सोच राख्ने। | मनलाई शान्त राख्ने। |
| सन्तुलित खाना खाने। | समय व्यवस्थापन गर्ने। | घमण्ड नगर्ने। |
| पर्याप्त आराम गर्ने। | क्षमताअनुसार काम गर्ने। | क्षमाशील हुने। |
| नशालु पदार्थ सेवन नगर्ने। | सामाजिक मूल्य र मान्यतालाई मान्ने। | प्राणी हिंसा नगर्ने। |
२. “स्वस्थ जीवनशैलीमा खानपानको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि खानपानको ठूलो महत्व हुन्छ।
शरीर र मन स्वस्थ राख्न सन्तुलित भोजन आवश्यक हुन्छ।
खानाको मुख्य उद्देश्य:
- शरीरलाई स्वस्थ राख्नु,
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउनु,
- पोषक तत्वको कमीबाट हुने रोगबाट बचाउनु,
- शरीरलाई बल तथा ऊर्जा प्रदान गर्नु हो।
- प्रोटिन
- चिल्लो पदार्थ
- कार्बोहाइड्रेट
- भिटामिन
- खनिज
- पानी
पाठ ४ : किशोरावस्था र स्वास्थ्य जीवनशैली
अभ्यास
१. किशोरावस्थाको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर:
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनअनुसार १० देखि १९ वर्षसम्मको उमेर समूहलाई किशोरावस्था भनिन्छ।
यो बाल्यकाल र वयस्क अवस्थाबीचको अवस्था हो।
यस उमेरमा सोच, बुद्धि तथा चेतनाको विकास हुन्छ।
शरीरमा हर्मोनसम्बन्धी तथा मनोवैज्ञानिक परिवर्तन देखिन थाल्छन्।
शारीरिक विकासका विभिन्न लक्षण देखिने भएकाले किशोरावस्था मानिसको जीवनको परिवर्तनशील चरण हो।
२. किशोरावस्था जीवनको महत्वपूर्ण अवस्था हो, किन?
उत्तर:
किशोरावस्था बाल्यकालबाट वयस्कतर्फ जाने महत्वपूर्ण चरण हो।
यस अवस्थामा शारीरिक तथा मनोवैज्ञानिक परिवर्तन हुन्छ।
शरीरमा हर्मोनमा परिवर्तन आउँछ।
साथीहरूसँग बढी घुलमिल गर्ने, जोश-जाँगर बढ्ने, काम गर्दा हतार गर्ने, अभिभावकका विचारसँग फरक धारणा राख्ने तथा छिट्टै खुसी वा रिसाउने जस्ता व्यवहार देखिन सक्छन्।
यही उमेर भविष्य निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण समय हो।
यस अवधिमा:
- असल व्यवहार सिक्न सकिन्छ।
- असल सङ्गत विकास गर्न सकिन्छ।
- सीप तथा क्षमता विकास गर्न सकिन्छ।
- आफ्नो सपना र लक्ष्य पहिचान गर्न सकिन्छ।
- भविष्यका लागि आवश्यक ज्ञान तथा दक्षता हासिल गर्न सकिन्छ।
३. किशोरावस्थाका मुख्य चुनौतीहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर:
किशोरावस्थाका मुख्य चुनौतीहरू निम्न छन्:
- समय व्यवस्थापन गर्ने।
- असल साथीहरूको सङ्गत बढाउने।
- कुलततर्फ नलाग्ने।
- पढाइमा निरन्तरता दिने।
- काममा दक्षता प्राप्त गर्ने।
- भविष्य राम्रो बनाउने सोच राख्ने।
- हतास र निराश नभई जोश-जाँगरका साथ काम गर्ने।
- सकारात्मक सोच राख्ने।
- अभिभावक तथा समुदायप्रति चनाखो र संवेदनशील रहने।
४. किशोरकिशोरीहरूले स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन किन जरुरी छ? कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
किशोरकिशोरीले स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
यस उमेरमा लागेको खराब बानी भविष्यमा लामो समयसम्म रहन सक्छ।
अस्वस्थ खानपान र कुलतका कारण स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न भएमा पढाइ, काम तथा भविष्यमा नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ।
किशोरावस्थामा स्वस्थ जीवनशैली अपनाएमा शरीर स्वस्थ रहन्छ र अध्ययन तथा काममा ध्यान दिन सकिन्छ।
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि:
- सन्तुलित तथा स्वस्थ खाना खानुपर्छ।
- प्रशस्त पानी पिउनुपर्छ।
- स्वच्छ तथा सिर्जनात्मक मनोरञ्जन गर्नुपर्छ।
- समय मिलाएर भ्रमण तथा ज्ञानवर्धक गतिविधिमा सहभागी हुनुपर्छ।
- असल साथीहरूको सङ्गत गर्नुपर्छ।
- कुलतबाट टाढा रहनुपर्छ।
- सामूहिक काम तथा सामाजिक गतिविधिमा सहभागी हुनुपर्छ।
- सकारात्मक र सिर्जनशील सोच विकास गर्नुपर्छ।
पाठ ५ : योग तथा ध्यान
अभ्यास
१. प्राणायाम भनेको के हो?
उत्तर:
प्राण र आयाम दुई शब्द मिलेर प्राणायाम शब्द बनेको हो।
प्राणको अर्थ जीवनदायी ऊर्जा हो भने आयामको अर्थ निश्चित दिशा प्रदान गर्नु हो।
श्वासप्रश्वासलाई नियन्त्रण तथा व्यवस्थित रूपमा सञ्चालन गर्ने तरिकालाई प्राणायाम भनिन्छ।
प्राणायामको माध्यमबाट श्वासबाट प्राप्त हुने ऊर्जालाई व्यवस्थित गर्न तथा बढाउन सहयोग पुग्ने मान्यता छ।
२. योग र ध्यानको महत्व बताउनुहोस्।
उत्तर:
स्वस्थ जीवनशैलीका लागि योग र ध्यानको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।
योग र ध्यानको अभ्यासले:
- शारीरिक स्वास्थ्य बलियो बनाउन सहयोग गर्छ।
- मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्छ।
- आत्मिक शान्ति प्राप्त गर्न सहयोग गर्छ।
- रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन सहयोग गर्छ।
- शरीरको सन्तुलन कायम राख्छ।
- तनाव व्यवस्थापनमा सहयोग गर्छ।
- आन्तरिक शान्ति कायम गर्न मद्दत गर्छ।
- गहिरो निद्रा आउन सहयोग गर्न सक्छ।
३. योग र ध्यानले शरीर र मनलाई स्वस्थ राख्दै व्यक्तित्व विकासमा मद्दत गर्छ। यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
योग र ध्यानले शरीरलाई स्वस्थ राख्नुका साथै मन तथा आत्मालाई पनि स्वस्थ राख्न सहयोग गर्छ।
योगले शरीरमा लचकता ल्याउँछ।
शरीरका मांसपेशी तथा विभिन्न अङ्गलाई बलियो बनाउन मद्दत गर्छ।
मेरुदण्ड तथा हड्डीलाई बलियो बनाउन र रक्तसञ्चारमा सुधार ल्याउन सहयोग पुग्छ।
ध्यानले मनलाई शान्त बनाउँछ।
जीवनमा आउने समस्या तथा तनावलाई व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ।
पाचनशक्ति सन्तुलित राख्न तथा दैनिक व्यवहारमा सकारात्मकता विकास गर्न योग र ध्यान उपयोगी मानिन्छ।
मन शान्त भएपछि अन्य व्यक्तिसँगको सम्बन्धमा पनि सकारात्मकता आउँछ।
यसरी शारीरिक स्वास्थ्य, मानसिक शान्ति, आत्मविश्वास तथा सकारात्मक व्यवहारको विकास हुने भएकाले योग र ध्यानले व्यक्तित्व विकासमा मद्दत गर्छ।
पाठ ६ : स्वस्थ जीवनशैली र हाम्रो दैनिक जीवन
अभ्यास
१. खेलकुदले फुर्सदको समयलाई कसरी सदुपयोग गर्न मद्दत गर्छ?
उत्तर:
खेलकुदले फुर्सदको समयलाई उपयोगी बनाउँछ।
खेलकुदमा सहभागी हुँदा मानिसको ध्यान खेलमा केन्द्रित हुन्छ र अनावश्यक गतिविधिमा समय खर्च हुँदैन।
यसले चिन्ता तथा तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ।
खेलकुदबाट वर्तमान क्षणमा ध्यान केन्द्रित गर्ने बानी विकास हुन्छ।
साथी तथा अन्य व्यक्तिसँग खेल्दा सामाजिक सम्बन्ध र सामाजिकीकरण पनि बढ्छ।
यसैले खेलकुद शारीरिक स्वास्थ्यसँगै समयको सदुपयोग, मानसिक शान्ति र सामाजिक विकासका लागि पनि उपयोगी हुन्छ।
२. मनोरञ्जनका उपायहरू के-के हुन्? यसबाट हुने फाइदा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
मनोरञ्जनका विभिन्न उपायहरू हुन सक्छन्:
- विभिन्न समारोह
- धार्मिक सत्सङ्ग
- भजनकीर्तन
- पत्रपत्रिका अध्ययन
- हास्यव्यङ्ग्य
- खेलकुद
- सङ्गीत
- नाटक
- गायन
- नृत्य
- टेलिभिजन
- चलचित्र आदि।
- कामको थकाइ कम गर्छ।
- मानिसमा ताजगी र उत्साह उत्पन्न गर्छ।
- तनाव कम गर्न मद्दत गर्छ।
- फेरि काम गर्ने प्रेरणा दिन्छ।
- रिस तथा नकारात्मक भावना कम गर्छ।
- आपसी सम्बन्ध राम्रो बनाउँछ।
- सामाजिकीकरणमा सहयोग गर्छ।
- सिर्जनशीलता विकास गर्छ।
- फुर्सदको समय सदुपयोग हुन्छ।
३. “पर्याप्त आराम र निद्राले दैनिक जीवनमा ऊर्जा प्रदान गर्छ।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
शरीरलाई नियमित रूपमा आराम आवश्यक हुन्छ।
लगातार धेरै समय काम गर्दा शरीर थाक्छ र कार्यक्षमता कम हुन्छ।
केही समय आराम गरेपछि शरीरको थकाइ कम हुन्छ र पुनः काम गर्ने ऊर्जा प्राप्त हुन्छ।
आरामले मानिसलाई ताजगी दिनुका साथै कार्यक्षमता र सिर्जनात्मक शक्ति बढाउन सहयोग गर्छ।
निद्राले मस्तिष्क तथा शरीरलाई आराम प्रदान गर्छ।
पर्याप्त निद्रापछि मानिस बिहान ताजा महसुस गर्छ र दैनिक कार्यमा ध्यान केन्द्रित गर्न सक्छ।
कामको प्रकृति, व्यक्तिको उमेर तथा अवस्थाअनुसार आवश्यक निद्राको अवधि फरक हुन सक्छ।
स्रोतमा सामान्य वयस्क व्यक्तिका लागि ५ देखि ७ घण्टासम्मको निद्रालाई राम्रो मानिएको छ।
बेलुका चाँडै सुत्ने र बिहान चाँडै उठ्ने बानीलाई राम्रो मानिएको छ।
यसैले पर्याप्त आराम र निद्राले शरीर तथा मस्तिष्कलाई पुनः ऊर्जा प्रदान गरी दैनिक जीवन सक्रिय बनाउन सहयोग गर्छ।
४. कम निद्राका कारण उत्पन्न समस्या समाधान गर्न के-के गर्नुपर्दछ?
उत्तर:
कम निद्राका कारण निम्न समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्:
- बिहानदेखि थकाइ लाग्ने।
- काममा मन नलाग्ने।
- अल्छी लाग्ने।
- सामाजिक व्यवहार र बोलीचालीमा नकारात्मक प्रभाव पर्ने।
- कामको प्रगतिमा कमी आउने।
- दिनको समयमा झकाइ लाग्ने।
- शरीर अस्वस्थ हुने।
- शरीरको तौलमा परिवर्तन आउन सक्ने।
- शारीरिक सन्तुलन बिग्रन सक्ने।
- चिन्ता बढ्न सक्ने।
समाधानका उपायहरू
- पर्याप्त समय सुत्ने।
- योग तथा प्राणायाम गर्ने।
- नियमित व्यायाम गर्ने।
- शान्त वातावरणमा सुत्ने।
- सुत्ने समयमा शरीर तथा मनलाई आराम दिने।
- आवश्यकताअनुसार मधुरो सङ्गीत प्रयोग गर्न सकिन्छ।
पाठ ७ : मितव्ययी जीवनशैली र आर्थिक व्यवस्थापन
अभ्यास
१. मितव्ययी जीवनशैलीको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर:
मानिसको आवश्यकता ठाउँ, समय, परिस्थिति, वातावरण तथा व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छ।
आवश्यकता पूरा गर्न प्राकृतिक तथा भौतिक स्रोत र साधनको उपयोग गर्नुपर्छ।
यी स्रोतसाधन आजको पुस्ताका लागि मात्र नभई भावी पुस्ताका लागि पनि आवश्यक हुन्छन्।
त्यसैले उपलब्ध सीमित स्रोत र साधनलाई उचित मात्रामा प्रयोग गरी अधिकतम लाभ लिने बानी तथा व्यवहारलाई मितव्ययी जीवनशैली भनिन्छ।
मितव्ययी जीवनशैलीका प्रमुख उदाहरण:
- अनावश्यक खर्च नगर्ने।
- उपलब्ध वस्तुको अधिकतम उपयोग गर्ने।
- खाद्यान्न तथा अन्य सामग्री खेर नफाल्ने।
- आवश्यक वस्तु मात्र खरिद गर्ने।
- भविष्यका लागि नियमित बचत गर्ने।
२. तपाईंले कुन-कुन पक्षमा मितव्ययितालाई व्यवहारमा अवलम्बन गर्दै आउनुभएको छ? उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर:
मैले दैनिक जीवनका विभिन्न पक्षमा मितव्ययिता अपनाउने प्रयास गरेको छु।
- खानपानमा आवश्यक परिमाणमा मात्र खाना लिन्छु र खाना खेर फाल्दिनँ।
- सम्भव भएसम्म घरमा तयार गरिएको खाना खाने गर्छु।
- बजारको अनावश्यक तयार खाना तथा होटल खर्च कम गर्छु।
- लुगामा सम्भव भएसम्म स्वदेशी उत्पादन प्रयोग गर्छु।
- आवश्यक सामान मात्र खरिद गर्ने गर्छु।
- अनावश्यक विलासी सामान खरिद गर्दिनँ।
- हरेक महिना आम्दानीबाट केही रकम बचत गर्ने प्रयास गर्छु।
- भविष्यको आवश्यकता ध्यानमा राखी आर्थिक स्रोतको योजना बनाएर उपयोग गर्छु।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.