Class 11 Social Studies Unit 10 Solution
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ १० : नेपालको अर्थतन्त्र का सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नहरूको उत्तर विद्यार्थीलाई सजिलै पढ्न मिल्ने गरी प्रस्तुत गरिएको छ।
यस पोस्टमा कक्षा ११ सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा अन्तर्गत एकाइ १० : नेपालको अर्थतन्त्र का सम्पूर्ण अभ्यास प्रश्नहरूको उत्तर विद्यार्थीलाई सजिलै पढ्न मिल्ने गरी प्रस्तुत गरिएको छ।
विषयसूची
पाठ १ : नेपालको अर्थतन्त्रका आधार र विशेषताहरू
अभ्यास
१. धेरै आर्थिक विकासका प्रयासका बाबजुद पनि नेपालको अर्थतन्त्रले गति लिन सकेको देखिँदैन। यसका कारणहरू पहिल्याउनुहोस्।
उत्तर:
नेपालमा आर्थिक विकासका लागि विभिन्न योजना बने पनि अपेक्षित विकास हुन सकेको छैन।
यसका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:
- योजना कार्यान्वयन कमजोर हुनु: आर्थिक विकासका लागि योजना बने पनि कार्यान्वयन पक्ष कमजोर छ। कतिपय योजना बीचमै छोडिन्छन्, अलपत्र पर्छन् वा पूरा हुन धेरै वर्ष लाग्छ।
- उद्योगको कमजोर अवस्था: देशमा विभिन्न उद्योग सञ्चालन भए पनि धेरै उद्योगले निरन्तरता पाउन सकेका छैनन्। कतिपय बन्द भएका छन् र कतिपयको अवस्था कमजोर छ।
- भूपरिवेष्ठित अवस्था: नेपाल भूपरिवेष्ठित मुलुक भएकाले समुद्रपारका देशसँग प्रत्यक्ष व्यापार गर्न कठिन हुन्छ। समुद्री व्यापारका लागि भारतमाथि निर्भर रहनुपर्छ।
- प्राकृतिक स्रोतको उचित उपयोग नहुनु: देशमा उपलब्ध प्राकृतिक स्रोत र साधनको समुचित उपयोग हुन सकेको छैन। यसले रोजगारीका पर्याप्त अवसर सिर्जना हुन सकेका छैनन्।
- विप्रेषणको उत्पादनमूलक उपयोग कम हुनु: वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रकमको ठूलो भाग विलासी वस्तु, दैनिक उपभोग तथा अचल सम्पत्तिमा खर्च हुने गरेको छ।
- व्यापार घाटा: नेपालले ठूलो व्यापार घाटा व्यहोर्दै आएको छ। देशमा आवश्यक वस्तुको पर्याप्त उत्पादन नहुँदा आयात बढी भएको छ।
- नीति परिवर्तन: राजनीतिक अस्थिरता र सरकार परिवर्तनसँगै नीतिमा पनि परिवर्तन हुने भएकाले दीर्घकालीन आर्थिक योजना प्रभावित हुन्छन्।
२. नेपालको अर्थतन्त्रका सबल र कमजोर पक्षहरू पहिल्याई नेपालको अर्थतन्त्रलाई सुदृढ गर्ने उपायहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालको अर्थतन्त्रका सबल पक्षहरू
(क) जलस्रोत
नेपालमा हिमालबाट बग्ने प्रशस्त नदी तथा खोलाहरू छन्। स्रोतमा नेपालका नदीबाट करिब ४२,००० मेगावाट आर्थिक रूपमा जलविद्युत् उत्पादन गर्न सकिने उल्लेख गरिएको छ। जलविद्युत् उत्पादन बढाएर छिमेकी देशमा निर्यात गर्न सके ठूलो आर्थिक लाभ लिन सकिन्छ। विद्युत्को पर्याप्त आपूर्तिले उद्योग सञ्चालनमा सहयोग गर्छ। नदीको पानी सिँचाइमा प्रयोग गर्न सके कृषि उत्पादन पनि बढाउन सकिन्छ।(ख) पर्यटन
नेपाल धार्मिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक तथा प्राकृतिक सम्पदाले भरिएको देश हो। नेपालमा निम्न प्रकारका पर्यटन विकास गर्न सकिन्छ:- धार्मिक पर्यटन
- सांस्कृतिक पर्यटन
- ऐतिहासिक पर्यटन
- पदयात्रा
- पर्वतारोहण
- साहसिक पर्यटन
(ग) मानव संसाधन
देशमा आर्थिक रूपमा सक्रिय जनसङ्ख्या ठूलो मात्रामा उपलब्ध छ। यस जनशक्तिलाई प्राविधिक शिक्षा, व्यावसायिक तालिम, उद्यमशीलता, कृषि, उद्योग, सेवा र पर्यटन क्षेत्रमा उपयोग गर्न सकिन्छ।कमजोर पक्षहरू
(क) उद्योग
नेपालका धेरै उद्योग कृषि उत्पादनमा आधारित छन्। कृषि नै निर्वाहमुखी भएकाले उद्योगलाई आवश्यक कच्चा पदार्थ नियमित रूपमा उपलब्ध हुँदैन। पूँजी, खनिजको उपयोग तथा उद्योग संरक्षण नीतिको कमजोरीले पनि औद्योगिक विकासमा असर पारेको छ।(ख) कृषि
नेपालको ठूलो भूभाग पहाडी छ। स्रोतमा कुल भूमिको करिब १८ प्रतिशत मात्र कृषियोग्य रहेको उल्लेख गरिएको छ। कृषि अझै पनि धेरै हदसम्म निर्वाहमुखी रहेको छ।नेपालको अर्थतन्त्र सुदृढ गर्ने उपायहरू
- कृषिलाई व्यवसायीकरण र आधुनिकीकरण गर्ने।
- निर्यातयोग्य कृषि बालीको गुणस्तरीय उत्पादन र प्रशोधन गर्ने।
- कृषिमा आधारित उद्योगहरूको विकास र संरक्षण गर्ने।
- पर्यटन उद्योगको योजनाबद्ध विकास गर्ने।
- ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक स्थलहरूको प्रचारप्रसार गर्ने।
- साहसिक पर्यटनको विकास गर्ने।
- काठमाडौं बाहिर पनि गुणस्तरीय आवास तथा पर्यटन सुविधा विस्तार गर्ने।
- सडक स्तरोन्नति र नियमित मर्मत गर्ने।
- जलविद्युत्मा विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने।
- प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिमको विस्तार गर्ने।
- व्यापार तथा बाली विविधीकरण गर्ने।
- घरेलु तथा साना उद्योगलाई प्रोत्साहित गरी रोजगारी सिर्जना गर्ने।
पाठ २ : सार्वजनिक, निजी तथा सहकारी क्षेत्र
अभ्यास
१. “आर्थिक विकासमा सार्वजनिक, निजी र सहकारी क्षेत्र एकअर्काका परिपूरक हुन्।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
आर्थिक विकासका लागि सार्वजनिक, निजी तथा सहकारी तीनै क्षेत्रको आवश्यकता पर्छ।
नेपालले पनि तीन खम्बे आर्थिक नीति अवलम्बन गरेको छ।
सार्वजनिक क्षेत्र
सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य, विद्युत्, सञ्चार, यातायात तथा राष्ट्रिय महत्वका क्षेत्रमा लगानी गर्छ। सरकारले कर तथा राजस्व सङ्कलन गरी जनतालाई आवश्यक सेवासुविधा उपलब्ध गराउँछ। सरकारले सबै क्षेत्रमा लगानी गर्न नसक्ने भएकाले अन्य क्षेत्रमा निजी तथा सहकारी क्षेत्रको आवश्यकता पर्छ।निजी क्षेत्र
निजी उद्यमीले आफ्नो पूँजी लगानी गरी वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्छन्। यसबाट:- रोजगारी सिर्जना हुन्छ।
- आयात घटाउन सहयोग हुन्छ।
- देशमा उत्पादन बढ्छ।
- राजस्व बढ्छ।
- मानिसको जीवनस्तर सुधार हुन्छ।
सहकारी क्षेत्र
सहकारीले समुदायमा छरिएर रहेको सानो बचत सङ्कलन गरी पूँजी निर्माण गर्छ। यसले न्यून आय भएका नागरिकलाई ऋण उपलब्ध गराएर स्वरोजगार बन्न मद्दत गर्छ। ग्रामीण क्षेत्रमा सहकारीले:- कृषि सामग्री उपलब्ध गराउन,
- दैनिक उपभोग्य वस्तु वितरण गर्न,
- बचत गर्ने बानी विकास गर्न,
- उत्पादन बजारसम्म पुर्याउन सहयोग गर्छ।
२. के सहकारीहरूले सहकारीको मूल्य, मान्यता र सिद्धान्तहरूको पूर्ण पालना गरेका छन्? समीक्षा गरी सुझाव दिनुहोस्।
उत्तर:
नेपालमा धेरै सहकारी संस्था सञ्चालनमा छन्।
धेरै सहकारी मूल्य, मान्यता र सिद्धान्तअनुसार सञ्चालन भएको पाइए पनि कतिपय सहकारीमा आर्थिक अनियमितता तथा कमजोर व्यवस्थापनका समस्या देखिएको स्रोतमा उल्लेख छ।
सहकारीलाई प्रभावकारी बनाउन निम्न सुझावहरू दिन सकिन्छ:
- ग्रामीण तथा सहरी समुदायका साना बचत सङ्कलन गरी बचत गर्ने बानी विकास गर्नुपर्छ।
- न्यून आय भएका परिवारलाई सदस्यको जमानीमा ऋण प्रदान गरी स्वरोजगार बनाउनुपर्छ।
- ऋण प्रवाह गर्दा उचित लिखित सम्झौता तथा जमानीको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
- सहकारीको ठूलो पूँजी अनुत्पादक अचल सम्पत्तिमा लगानी गर्नबाट जोगिनुपर्छ।
- बिना धितो ठूलो रकम ऋण प्रवाह गर्नु हुँदैन।
- एउटै निर्देशक वा व्यक्तिलाई अत्यधिक अधिकार दिनु हुँदैन।
- सहकारीका सबै सदस्यलाई सक्रिय सहभागितामा जोड दिनुपर्छ।
- ग्रामीण सहकारीले दैनिक उपभोग्य वस्तु उचित मूल्यमा उपलब्ध गराउन सक्छ।
- स्थानीय कृषि उत्पादनलाई बजारसम्म पुर्याउने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
३. “निजी क्षेत्र, सहकारी र सार्वजनिक क्षेत्रबीचको साझेदारीबाट नै आर्थिक विकास हुन सक्छ।” यस भनाइप्रति आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर:
देशको आर्थिक प्रगति एउटा क्षेत्रले मात्र गर्न सक्दैन।
आर्थिक विकासका लागि निजी, सहकारी तथा सार्वजनिक क्षेत्रबीच साझेदारी आवश्यक हुन्छ।
सार्वजनिक क्षेत्रले राष्ट्रिय महत्वका परियोजना, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, विद्युत् र सञ्चार क्षेत्रमा काम गर्छ।
सरकारले सबै क्षेत्रमा लगानी गर्न नसक्ने भएकाले निजी क्षेत्रलाई उद्योग, व्यापार तथा सेवा क्षेत्रमा लगानी गर्ने वातावरण सिर्जना गर्छ।
निजी क्षेत्रले उत्पादन, सेवा, रोजगारी तथा राजस्व वृद्धि गर्छ।
सहकारीले साना बचत एकत्रित गरी स्वरोजगार, कृषि तथा समुदायमा आधारित व्यवसाय विकासमा सहयोग गर्छ।
देशमा निजी उद्यम बढेमा राजस्व बढ्छ। राजस्व बढेपछि सरकारले थप सार्वजनिक सेवा प्रदान गर्न सक्छ।
यसरी तीनै क्षेत्रको सहकार्यले उत्पादन, रोजगारी, आय र जीवनस्तर वृद्धि गर्न सहयोग गर्ने भएकाले आर्थिक विकासका लागि सार्वजनिक, निजी र सहकारी क्षेत्रबीच साझेदारी आवश्यक छ।
पाठ ३ : विप्रेषण र नेपाली अर्थतन्त्र
अभ्यास
१. नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषणको महत्वपूर्ण भूमिका रहेको छ। विप्रेषण रकम नभए नेपालको आर्थिक अवस्था कस्तो हुन्थ्यो होला? आफ्ना तर्क दिनुहोस्।
उत्तर:
नेपालको अर्थतन्त्रमा विप्रेषणको ठूलो महत्व छ।
देशभित्र कृषि, उद्योग तथा सेवा क्षेत्रले सबै युवा जनशक्तिलाई पर्याप्त रोजगारी उपलब्ध गराउन नसकेको अवस्थामा वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त विप्रेषणले धेरै परिवारको आर्थिक अवस्था सुधार गरेको छ।
विप्रेषण रकम नभएको भए:
- धेरै परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर हुन्थ्यो।
- देशको विदेशी मुद्रा सञ्चिति कम हुन्थ्यो।
- विदेशबाट आवश्यक उत्पादन सामग्री आयात गर्न कठिन हुन्थ्यो।
- उद्योग तथा व्यवसायको अवस्था कमजोर हुन सक्थ्यो।
- बेरोजगारी अझ बढ्न सक्थ्यो।
- पूर्वाधार विकासमा असर पर्न सक्थ्यो।
- राष्ट्रिय आय तथा कुल उत्पादनमा नकारात्मक प्रभाव पर्न सक्थ्यो।
- शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार तथा यातायात क्षेत्रमा पनि असर पर्न सक्थ्यो।
२. विप्रेषण रकम उत्पादनभन्दा उपभोगमा खर्च भएको अवस्थामा यसको सदुपयोग कसरी गर्न सकिन्छ? बुँदागत रूपमा सुझाव दिनुहोस्।
उत्तर:
विप्रेषण रकमको ठूलो भाग दैनिक उपभोगमा खर्च हुँदा आर्थिक विकासमा यसको प्रभाव सीमित हुन्छ।
यसलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्न निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ:
- दैनिक आवश्यक वस्तु उत्पादन गर्ने उद्योग स्थापना गर्न विप्रेषण लगानी गर्ने।
- युवालाई सीप तथा प्रविधिको तालिम दिन प्रयोग गर्ने।
- कृषिको आधुनिकीकरण तथा व्यवसायीकरणमा लगानी गर्ने।
- कृषि उत्पादन प्रशोधन गरी निर्यातयोग्य बनाउन लगानी गर्ने।
- चिया, कफी, अलैँची, अदुवा, अम्रिसोजस्ता उत्पादनको गुणस्तर बढाएर निर्यात गर्ने।
- साना जलविद्युत् आयोजना निर्माणमा लगानी गर्ने।
- साहसिक पर्यटन तथा मनोरञ्जन केन्द्र विकास गर्ने।
- स्वास्थ्य सेवा, औषधि निर्माण तथा जडीबुटी उत्पादनमा लगानी गर्ने।
पाठ ४ : स्थानीय, औपचारिक र अनौपचारिक कारोबार
अभ्यास
१. “अनौपचारिक कारोबार पद्धति बढ्नाले राज्यको अर्थतन्त्र डामाडोल हुन्छ र सामाजिक अस्थिरता पैदा हुन्छ।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर:
सरकारमा दर्ता नभई, अभिलेख नराखी वा कानुनी प्रक्रियाभन्दा बाहिर गरिने कारोबारलाई अनौपचारिक कारोबार भनिन्छ।
स्रोतमा निम्न उदाहरण उल्लेख छन्:
- सीमापारिबाट सामान लुकीछिपी ल्याएर बेच्ने,
- जुवातासबाट आयआर्जन गर्ने,
- चर्को ब्याजमा ऋण दिने,
- लागूऔषध कारोबार,
- घुसखोरी,
- अवैध रूपमा वैदेशिक रोजगारीमा पठाउने आदि।
२. स्थानीय कारोबारलाई औपचारिक कारोबारमा रूपान्तरण गर्ने, अनौपचारिक कारोबार नियन्त्रण गर्ने र औपचारिक कारोबार व्यवस्थित गर्ने उपायहरू तालिकामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर:
| स्थानीय कारोबारलाई औपचारिक कारोबारमा रूपान्तरण गर्ने उपाय | अनौपचारिक कारोबार नियन्त्रण गर्ने उपाय | औपचारिक कारोबार व्यवस्थित गर्ने उपाय |
|---|---|---|
|
|
|
३. औपचारिक कारोबारलाई देशको अर्थतन्त्र विकासको मुख्य आधार मानिन्छ, किन?
उत्तर:
औपचारिक कारोबार सरकारमा दर्ता हुन्छ।
यो केन्द्र, जिल्ला वा स्थानीय तहको सम्बन्धित निकायमा दर्ता गरी इजाजतपत्र लिएर सञ्चालन गरिन्छ।
दर्ता भएपछि कारोबारको अभिलेख रहन्छ।
इजाजतपत्र, नवीकरण, आयकर, भन्सार शुल्क लगायतका माध्यमबाट सरकारले राजस्व प्राप्त गर्छ।
कारोबार जति बढ्यो त्यति नै सरकारको कर तथा राजस्व आय बढ्छ।
सरकारले यस आयबाट विकास निर्माण तथा सार्वजनिक सेवा सञ्चालन गर्न सक्छ।
औपचारिक कारोबार वैध हुने भएकाले यसलाई नियमन गर्न सजिलो हुन्छ।
यसरी औपचारिक कारोबारबाट राष्ट्रिय आय र सरकारी राजस्व बढ्ने भएकाले यसलाई अर्थतन्त्र विकासको महत्वपूर्ण आधार मानिन्छ।
४. स्थानीय कारोबारलाई सबल र प्रभावकारी बनाउन के गर्नुपर्दछ?
उत्तर:
स्थानीय कारोबारलाई सबल र प्रभावकारी बनाउन निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ:
- स्थानीय आवश्यक वस्तु स्थानीय स्तरमै उत्पादन गर्ने।
- पायक पर्ने ठाउँमा साप्ताहिक हाटबजार सञ्चालन गर्ने।
- कृषि उत्पादन, खाद्यान्न, लत्ताकपडा तथा अन्य वस्तुका लागि छुट्टाछुट्टै स्थान निर्धारण गर्ने।
- हाटबजारमा व्यापारीबाट उचित शुल्क उठाउने।
- पशु बिक्रीमा पनि व्यवस्थित शुल्क प्रणाली लागू गर्ने।
- स्थानीय तहले बजार व्यवस्थापनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्ने।
- कृषि, पशुपालन तथा अन्य पेसागत व्यवसायका लागि छोटो अवधिको तालिम सञ्चालन गर्ने।
पाठ ५ : कृषि, उद्योग र निर्माण
अभ्यास
१. “नेपालमा कृषि र उद्योग एकअर्काका परिपूरक हुन्।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्दै कृषिको व्यवसायीकरण र औद्योगिक विकासका उपायहरू प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालमा कृषि र उद्योग एकअर्काका परिपूरक हुन्।
नेपालका धेरै उद्योग कृषि उत्पादनमा आधारित छन्।
उदाहरण:
- चामल उद्योग
- तेल उद्योग
- चिनी उद्योग
- कफी उद्योग
- जुट उद्योग
- चिया तथा अलैँची प्रशोधन उद्योग
- फलफूलको रस उद्योग
- बिस्कुट, सुजी, चाउचाउ, मैदा तथा आटा उद्योग
- कृषि उपकरण उद्योग आदि।
कृषिको व्यवसायीकरणका उपायहरू
- किसानलाई आधुनिक कृषि प्रविधिको तालिम दिने।
- विद्यालयमा कृषि शिक्षा सञ्चालन गर्ने।
- खेतीको यामअघि नै उन्नत बीउ तथा मल उपलब्ध गराउने।
- कृषि उपकरण, मल र बीउका लागि सहुलियत ऋण उपलब्ध गराउने।
- सिँचाइ सुविधा विस्तार गर्ने।
- कृषि उत्पादन भण्डारणका लागि गोदाम निर्माण गर्ने।
- बाली बिमा प्रणाली विकास गर्ने।
- जैविक मल उत्पादन तथा प्रयोगलाई प्रोत्साहित गर्ने।
- कृषि बजार वा मण्डीको व्यवस्था गर्ने।
- प्रमुख बालीको न्यूनतम बिक्री मूल्य समयमै निर्धारण गर्ने।
- चर्को ब्याज तथा ठगी गर्ने साहु-महाजनलाई नियन्त्रण गर्ने।
औद्योगिक विकासका उपायहरू
- प्राविधिक शिक्षालय स्थापना गरी दक्ष कामदार उत्पादन गर्ने।
- कच्चा पदार्थ ढुवानीका लागि यातायात र सञ्चार विकास गर्ने।
- उद्योगका उत्पादनका लागि बजार सुनिश्चित गर्ने।
- उद्योगलाई आवश्यक पूँजी उपलब्ध गराउन वित्तीय संस्थालाई प्रभावकारी बनाउने।
- उद्यमी र कामदारबीच राम्रो सम्बन्ध स्थापना गर्ने।
- हावापानी र माटोअनुसार बाली विविधीकरण गर्ने।
- किसानलाई समयमै भुक्तानी गर्ने।
- गुणस्तरीय वस्तु उत्पादन गरी बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउने।
- ठूला उद्योगमा विदेशी तथा बहुराष्ट्रिय कम्पनीको लगानीका लागि उपयुक्त वातावरण बनाउने।
२. पढेलेखेका शिक्षित व्यक्तिले जागिर नै खानुपर्छ, खेती र उद्यम व्यवसाय गर्नु हुँदैन भन्ने धारणा र व्यावसायिक कृषक तथा उद्यमीको धारणामध्ये तपाईं कसको पक्षमा हुनुहुन्छ? तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर:
म व्यावसायिक कृषक र उद्यमीको पक्षमा छु।
यसका कारणहरू निम्न छन्:
- जागिरमा उमेर सीमा हुन्छ तर कृषि तथा उद्यममा उमेरको निश्चित सीमा हुँदैन।
- उद्यम तथा कृषि व्यवसाय सन्तानले पनि निरन्तरता दिन सक्छन्।
- जागिरमा निश्चित तलब हुन्छ तर व्यवसायमा आयको सीमा निश्चित हुँदैन।
- राम्रो उत्पादन तथा सफल उद्यमबाट उच्च आम्दानी हुन सक्छ।
- आफ्नो व्यवसायमा सरुवा हुँदैन।
- समयलाई आवश्यकताअनुसार व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।
- आफ्नो निर्णयअनुसार व्यवसाय सञ्चालन गर्न सकिन्छ।
- जति बढी मेहनत र व्यवस्थापन राम्रो भयो, आय तथा प्रतिष्ठा बढ्न सक्छ।
- उद्यमबाट आफू मात्र होइन अन्य व्यक्तिलाई पनि रोजगारी दिन सकिन्छ।
पाठ ६ : नेपालमा श्रमशक्ति, रोजगारी र उद्यमशीलता
अभ्यास
१. नेपालमा रोजगार प्रवर्द्धन गर्ने उपायहरूको खोजी गरी बुँदागत सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर:
नेपालमा रोजगार प्रवर्द्धन गर्न निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ:
- कृषिलाई व्यवसायीकरण गर्ने।
- पशुपालन व्यवसायलाई प्रोत्साहन गर्ने।
- शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाको विस्तार गर्ने।
- कृषिमा आधारित उद्योगको विस्तार गर्ने।
- दैनिक उपभोग्य वस्तु उत्पादन गर्ने घरेलु उद्योगलाई प्रोत्साहित गर्ने।
- कृषि उत्पादन प्रशोधन उद्योग विस्तार गर्ने।
- विप्रेषण रकमलाई उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानी गर्ने।
- सरकारको पूँजीगत खर्च वृद्धि गर्ने।
- ऊर्जा क्षेत्रमा विदेशी लगानी आकर्षित गर्ने।
- निर्माण व्यवसायलाई प्रोत्साहित गर्ने।
२. नेपालको रोजगारीको अवस्थालाई कसरी सुधार गर्न सकिन्छ?
उत्तर:
स्रोतमा नेपालको श्रम बजारमा बर्सेनि ठूलो सङ्ख्यामा श्रमशक्ति थपिने, सक्रिय जनशक्तिको ठूलो हिस्सा कृषिमा आश्रित रहने तथा बेरोजगारी र अर्धबेरोजगारीको समस्या रहेको उल्लेख छ।
रोजगारीको अवस्थामा सुधार ल्याउन:
- जनसङ्ख्या वृद्धिदरलाई व्यवस्थित गर्ने।
- स्वदेशमा पर्याप्त अवसर नहुँदासम्म सुरक्षित वैदेशिक रोजगारीलाई व्यवस्थित गर्ने।
- कृषिलाई आधुनिकीकरण तथा व्यवसायीकरण गर्ने।
- प्राविधिक शिक्षालय स्थापना गरी दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने।
- आयात प्रतिस्थापन गर्ने दैनिक उपभोग्य वस्तु उत्पादन गर्ने साना तथा मझौला उद्योगलाई प्रोत्साहित गर्ने।
- ठूला उद्योगका लागि विदेशी तथा बहुराष्ट्रिय लगानी आकर्षित गर्ने।
- राजनीतिक स्थिरता कायम गर्ने।
- बचत गर्ने बानी र सादा जीवनलाई प्रोत्साहित गर्ने।
३. सफल उद्यमीका भनाइहरूको अध्ययन गरी “मेरो सपना” शीर्षकमा सामग्री प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर:
मेरो सपना
मेरो पनि राम्रो व्यवसाय सञ्चालन गरी राम्रो आम्दानी गर्ने सपना थियो। परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले धेरै उच्च शिक्षा लिन सकिनँ।
मैले कक्षा १० सम्म अध्ययन गरेपछि मोटरसाइकल मर्मत गर्ने वर्कसपमा काम गर्न थालेँ। करिब तीन वर्ष काम गरेपछि मोटरसाइकल मर्मतसम्बन्धी राम्रो सीप हासिल गरेँ।
त्यसपछि भाइसँग मिलेर घर नजिकै आफ्नै मोटरसाइकल मर्मत वर्कसप सञ्चालन गरेँ। ग्राहकसँग राम्रो व्यवहार गरेँ र गुणस्तरीय सेवा दिन थालेँ।
मोटरसाइकल मर्मतका लागि आवश्यक सामग्री सहज रूपमा उपलब्ध हुने व्यवस्था मिलाएँ। पुराना मोटरसाइकल मर्मत गरी बिक्री गर्ने काम पनि सुरु गरेँ।
व्यवसाय विस्तार हुँदै गएपछि अन्य व्यक्तिलाई पनि रोजगारी दिन सकेँ। यसरी सीप, मेहनत, ग्राहकको आवश्यकता पहिचान र निरन्तर प्रयासबाट मेरो उद्यमी बन्ने सपना पूरा हुँदै गयो।
४. “हामी पनि नेपाली उद्यमीको सूचीमा दर्ता किन नहुने?” यस शीर्षकमा एक लेख तयार पार्नुहोस्।
उत्तर:
हामी पनि नेपाली उद्यमीको सूचीमा दर्ता किन नहुने?
हामीलाई दैनिक जीवनमा विभिन्न वस्तु तथा सेवाको आवश्यकता पर्छ। तीमध्ये धेरै वस्तु विदेशबाट आयात गरिन्छ।
यदि यस्ता वस्तु देशमै उत्पादन गर्न सकियो भने विदेशमाथिको निर्भरता कम हुन्छ। यसका लागि उद्यमशील सोच, जोखिम वहन गर्ने क्षमता तथा मेहनत आवश्यक हुन्छ।
उद्यमी बन्न बजारको आवश्यकता पहिचान गर्नुपर्छ। उपभोक्ताले के चाहन्छन् भन्ने बुझ्नुपर्छ।
आवश्यक वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्न उपयुक्त वातावरण छ कि छैन भन्ने अध्ययन गर्नुपर्छ। त्यसका लागि आवश्यक सीप, प्रविधि र पूँजीको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
उत्पादनपछि बजार खोजी र बिक्री प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ। बजार पाएपछि व्यवसायलाई निरन्तरता दिँदै विस्तार गर्न सकिन्छ।
यसरी मेहनत, सीप, लगानी, सिर्जनशीलता र जोखिम वहन गर्ने क्षमताको प्रयोग गरेर हामी पनि सफल नेपाली उद्यमी बन्न सक्छौँ।
५. “आलस्य कार्यनाशाय, बुद्धिनाशाय निर्धनी” भन्ने चाणक्य नीतिको भनाइलाई पुष्टि गर्ने कथाको दृष्टान्त तयार पार्नुहोस्।
उत्तर:
मेहनती हरि र अल्छी रमेश
एउटा गाउँमा रामबहादुर साहु नामका व्यक्ति थिए। उनको राम्रोसँग चल्ने पसल थियो। पसलबाट कमाएको पैसाले उनले खेत र जग्गा पनि किनेका थिए।
उनका दुई छोरा हरि र रमेश थिए। हरि मेहनती थियो भने रमेशलाई पढाइ तथा कामभन्दा मनोरञ्जन बढी मन पर्थ्यो।
बुढेसकालमा रामबहादुरले दुवै छोरालाई बराबर घर, खेत तथा नगद बाँडिदिए।
हरिले आफ्नो घरमा पसल सञ्चालन गर्यो र खेती पनि व्यवस्थित गर्यो। उसले मेहनतपूर्वक व्यवसाय चलाउँदै बचत बढायो।
रमेशले बैंकबाट ऋण लिएर बस किन्यो। सुरुमा बसले राम्रो आम्दानी गर्यो तर उसले साथीहरूसँग मोजमस्तीमा पैसा खर्च गर्न थाल्यो।
उसले ऋण तिर्न सकेन र अन्ततः आफ्नो खेत बेचेर बैंकको ऋण तिर्यो। बाँकी पैसा पनि अनावश्यक खर्चमा सकियो।
अर्कोतर्फ हरिले नियमित मेहनत, बचत र व्यवसायमा ध्यान दिएकाले थप सम्पत्ति जोड्न सफल भयो।
यस कथाले आलस्य, खराब बानी र आर्थिक अनुशासनको अभावले मानिसलाई निर्धन बनाउन सक्छ भने मेहनत र बुद्धिमानीले प्रगति गराउँछ भन्ने सन्देश दिन्छ।
पाठ ७ : सरकारी वित्त
अभ्यास
१. सरकारी खर्चको उपयोग पारदर्शी र न्यायोचित रूपमा गर्नुपर्छ भन्ने आशयको सुझावपत्र तयार पारी स्थानीय तहमा पठाउनुहोस्।
उत्तर:
विनीतापुर
मिति: १०/०३/२०७७
श्रीमान् अध्यक्ष महोदय,
विनीतापुर गाउँपालिका,
विनीतापुर।
विषय: सरकारी खर्च पारदर्शी र न्यायोचित बनाउने सम्बन्धमा सुझाव।
महोदय,
सरकारी खर्चमा अनियमितता, भ्रष्टाचार तथा सार्वजनिक खरिदमा समस्या भएको समाचार समय-समयमा सार्वजनिक हुने गरेको छ। सरकारी खर्च पारदर्शी र न्यायोचित बनाउन निम्न सुझाव प्रस्तुत गर्दछु:
- कुनै सामान खरिद गर्दा खरिद आदेशका आधारमा खरिद गरी सक्कली बिल वा बिजक लिनुपर्छ। अन्य पसलको मूल्यसँग तुलना गरी उचित मूल्यमा गुणस्तरीय सामान खरिद गर्नुपर्छ।
- ठूलो परिमाणमा खरिद गर्दा टेन्डर आह्वान गरी उचित मूल्य र गुणस्तरको आधारमा छनोट गर्नुपर्छ।
- मर्मत तथा निर्माण कार्य प्रतिष्ठित निर्माण व्यवसायीमार्फत गराउनुपर्छ। काम सुरु गर्नुअघि इन्जिनियरबाट अनुमानित लागत तयार गर्नुपर्छ।
- समयमा काम पूरा नगर्ने निर्माण व्यवसायीलाई दण्ड गर्ने व्यवस्था करारपत्रमा उल्लेख गर्नुपर्छ।
- सरकारी खर्चको पूर्ण विवरण राखी सम्भव भएसम्म सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
- आन्तरिक लेखापरीक्षण गराउनुपर्छ र गाउँसभामा खर्चको विवरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
- निर्माण कार्यका लागि समिति बनाउँदा अनुभवी व्यक्तिलाई पनि सहभागी गराउनुपर्छ।
जनताबाट उठाइएको करको रकम पारदर्शी, न्यायोचित र जनहितमा उपयोग होस् भन्ने मेरो अपेक्षा छ।
भवदीय,
लालबहादुर
वडा नं. ३
२. देश निर्माणमा सरकारी खर्चको भूमिका विषयमा एक लेख तयार पार्नुहोस्।
उत्तर:
देश निर्माणमा सरकारी खर्च
देश निर्माणमा सरकारी खर्चको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। सरकारले निजी तथा सहकारी क्षेत्रका लागि नीति, नियम तथा कानुनी वातावरण तयार गरी आर्थिक विकासमा सहकार्य गर्न प्रेरित गर्छ।
सरकारले शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार, यातायात, विद्युत्, कृषि तथा उद्योगजस्ता विभिन्न क्षेत्रमा खर्च गर्छ।
आवतजावत सहज बनाउन सडक, रेल तथा हवाई सेवाको विस्तार गर्न सरकारी लगानी आवश्यक हुन्छ।
स्वास्थ्य सेवा विस्तारका लागि अस्पताल तथा स्वास्थ्य संस्था स्थापना गरिन्छ। उच्च शिक्षाका लागि विश्वविद्यालय तथा अन्य शैक्षिक संस्था स्थापना गरिन्छ।
पर्यटन, सञ्चार तथा ऊर्जा क्षेत्रको पूर्वाधार निर्माणमा पनि सरकारले खर्च गर्छ।
सरकारले विभिन्न सरकारी निकाय स्थापना गरी रोजगारी सिर्जना गर्छ। दक्ष जनशक्ति उत्पादन, स्वास्थ्य सुविधा, कृषि अनुदान तथा गरिब र योग्य विद्यार्थीका लागि छात्रवृत्ति प्रदान गर्न पनि सरकारी खर्च गरिन्छ।
यसरी सरकारी खर्चले देशको सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
सरकारी खर्च जति प्रभावकारी रूपमा विकास निर्माणमा प्रयोग हुन्छ, जनताको जीवनस्तर सुधार हुने सम्भावना पनि त्यति नै बढ्छ। त्यसैले देश निर्माणमा सरकारी खर्चको ठूलो महत्व छ।
Discussion
Share a helpful question, idea, or explanation with other students.