Class 11 Social Studies Unit 1 Solution | सामाजिक अध्ययन तथा जीवनोपयोगी शिक्षा

उत्तर: सामाजिक अध्ययनको क्षेत्र व्यापक छ। मानिस परिवारमा जन्मन्छ र हुर्कन्छ तर ऊ परिवारमा मात्र सीमित रहँदैन। उमेर बढ्दै जाँदा उसले समुदायमा मिल्नुपर्छ। ठूलो भएपछि देशप्रतिको जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ। आवश्यकता परेमा विश्वको अन्य ठाउँमा गई काम गर्नुपर्ने हुन्छ। समाजमा विभिन्न गतिविधिहरू सञ्चालन हुन्छन् र व्यक्तिले ती गतिविधिमा सहभागी हुनुपर्छ। व्यक्तिको क्रियाकलापले समुदाय तथा राष्ट्रमा प्रभाव पार्छ भने राष्ट्रिय तथा विश्वका गतिविधिहरूको प्रभाव पनि व्यक्तिमाथि पर्छ। सामाजिक अध्ययनले मानिसलाई परिस्थिति र वातावरणसँग मिलेर आचरण गर्ने ज्ञान दिन्छ। यसले राजनीतिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, ऐतिहासिक तथा राष्ट्रिय एवं अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाका बारेमा जानकारी दिन्छ। यसको उद्देश्य व्यक्तिलाई नैतिकवान, सिर्जनशील, सकारात्मक सोच भएको, प्रजातान्त्रिक मूल्य र मान्यतालाई मान्ने, आफ्नो संस्कृति र परम्पराको संरक्षण गर्ने तथा सफल जीवनयापन गर्न सक्ने उत्तरदायी नागरिक बनाउनु हो। सामाजिक अध्ययनमा मानव विकासक्रमदेखि परिवार, समाज, राष्ट्र तथा विश्वको राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक अवस्थाका साथै जीवनोपयोगी शिक्षासमेत समावेश हुन्छ। त्यसैले सामाजिक अध्ययनको क्षेत्र व्यापक छ।

उत्तर: सामाजिक अध्ययनले नागरिकको क्षमता विकास गरी समुदाय, राष्ट्र एवं विश्व परिवेशमा मिलेर आचरण गर्न सक्ने ज्ञान प्रदान गर्दछ। यसमा भौतिक, सांस्कृतिक, ऐतिहासिक, राजनीतिक, आर्थिक, स्वास्थ्य तथा विभिन्न सङ्घसंस्थासम्बन्धी विषयहरू समावेश हुन्छन्। मानव जीवनसँग सम्बन्धित विभिन्न पक्षको अध्ययनले व्यक्तिलाई चेतनशील एवं जागरूक बनाउँछ। समुदाय तथा राष्ट्रको चौतर्फी विकासका लागि चरित्रवान, इमान्दार, सिर्जनात्मक सोच भएका तथा दक्ष जनशक्तिको आवश्यकता पर्दछ। जीवनमा ज्ञान मात्र पर्याप्त हुँदैन। मानिसले परिवारको पालनपोषण गर्नुका साथै समाजका अन्य व्यक्तिसँग मिलेर बस्न र काम गर्न सक्नुपर्छ। सञ्चार, सहकार्य, आत्मबोध, समानुभूति, नेतृत्व क्षमता, समस्या समाधान, असल सम्बन्ध स्थापना तथा तनाव व्यवस्थापन जीवनोपयोगी सिप हुन्। आधुनिक सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको ज्ञान पनि आवश्यक छ। यसैले सफल र स्वस्थ जीवनयापन गर्न सामाजिक अध्ययनको ज्ञानसँगै जीवनोपयोगी शिक्षाको पनि महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ।

उत्तर: सामाजिक अध्ययन विभिन्न सामाजिक विषयलाई एकीकृत गरी तयार गरिएको विषय हो। पहिले भूगोल, इतिहास, नागरिकशास्त्र आदि विषय छुट्टाछुट्टै अध्ययन गरिन्थ्यो। आफ्नो देशको भौतिक, आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक पक्षका साथै विश्व परिवेशको जानकारी गराई सिर्जनशील, इमान्दार, परिश्रमी, मितव्ययी र जागरूक नागरिक तयार गर्न सामाजिक अध्ययन विषयको विकास गरिएको हो। मानिसको गतिविधिले समुदाय, राष्ट्र र विश्व वातावरणमा प्रभाव पार्छ भने वातावरणले पनि मानव जीवनलाई प्रभाव पार्छ। आफ्नो देश, संस्कृति र इतिहासप्रति गौरव गर्ने तथा विश्व परिवेशका विभिन्न आयामको जानकारी प्राप्त गरी समुदाय, राष्ट्र र विश्व वातावरणसँग मिलेर आचरण गर्न सिकाउने विषयलाई सामाजिक अध्ययन भनिन्छ।

उत्तर: शिक्षा प्राप्त गर्दैमा व्यक्ति समाजका लागि उपयोगी हुन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन। व्यक्तिले परिवार, समुदाय, राष्ट्र तथा विश्वको वातावरणसँग मिलेर आचरण गर्न सक्नुपर्छ र आफ्नो कार्यले अरूलाई अन्याय नहोस् भन्ने कुरामा सजग हुनुपर्छ। मानिसमा सिर्जनशील सोच, नैतिकता, परिश्रम, उत्तरदायित्वबोध, सहकार्य, समस्या समाधान, विश्व वातावरणको जानकारी, आफ्नो संस्कृति र इतिहासको ज्ञान तथा नवीनतम सूचना प्रविधिको ज्ञान विकास गर्न सामाजिक अध्ययन आवश्यक हुन्छ। यी गुणको विकास भएपछि व्यक्ति सामाजिक, विवेकशील तथा जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्छ। त्यसैले वर्तमान समयमा सामाजिक अध्ययन विषयको आवश्यकता र महत्व धेरै छ।

उत्तर: समाज गतिशील हुन्छ। यातायात तथा सञ्चारको विकासले विश्वका देशहरू एकअर्कासँग नजिकिएका छन्। कुनै एउटा देशमा भएको घटनाले अर्को देशलाई पनि प्रभाव पार्न सक्छ। आज नेपालीहरू रोजगारीका लागि बेलायत, क्यानडा, अमेरिका, अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्ड, कोरिया, जापान, अरब मुलुक तथा भारतलगायत विभिन्न देशमा पुगेका छन्। विदेशबाट प्राप्त विप्रेषणले नेपालको अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण योगदान दिएको छ। त्यसैगरी नेपालले विभिन्न देशबाट अन्न, मेसिनरी र प्रविधि आयात गर्छ तथा आफ्ना उत्पादन विदेशमा निर्यात गर्छ। धर्म, संस्कृति, संगीत, अर्थतन्त्र, रोजगारी, स्वास्थ्य तथा प्रविधिसमेत आज विश्वव्यापी भएका छन्। यस्ता विषयहरूको अध्ययन सामाजिक अध्ययनमा समावेश हुने भएकाले सामाजिक अध्ययन विश्व परिवेशसँग सम्बन्धित छ।

उत्तर: “जीवन शिक्षाका लागि होइन, शिक्षा जीवनका लागि हो।” शिक्षा प्राप्त गर्नु मात्र मानव जीवनको उद्देश्य होइन। व्यक्तिले आफ्नो तथा परिवारको पालनपोषण गर्नुका साथै समाजका अन्य व्यक्तिसँग सम्बन्ध कायम राख्नुपर्छ। समाज, परिवार, राष्ट्र तथा विश्व परिवेशमा मिलेर सफल तथा स्वस्थ जीवनयापन गर्न आवश्यक सिप दिने शिक्षालाई जीवनोपयोगी शिक्षा भनिन्छ। सहकार्य, सहयोग, जिम्मेवारीबोध, सिर्जनात्मक सोच, समस्या समाधान, उचित विकल्प छनोट, तनाव तथा संवेग व्यवस्थापन, समानुभूति, नेतृत्व, सूचना प्रविधिको ज्ञान, परिश्रम, नैतिकता, स्वास्थ्यप्रति सजगता र इमान्दारी जीवनोपयोगी सिपका उदाहरण हुन्। यी सिप भएका व्यक्तिले समुदाय, राष्ट्र तथा विश्व वातावरणसँग सामञ्जस्य कायम गरी सफल जीवनयापन गर्न सक्छ। त्यसैले जीवनोपयोगी शिक्षाको ठूलो महत्व छ।

उत्तर: सामाजिक अध्ययनका सिकाइ क्रियाकलाप तथा परियोजना कार्य गर्दा विद्यार्थीले साथीहरूसँग छलफल, अन्तरक्रिया र सहकार्य गर्नुपर्छ। विद्यार्थीले आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्ने, अरूको विचार सुन्ने, समूहमा काम गर्ने, आवश्यकताअनुसार नेतृत्व गर्ने तथा आफ्नो संवेग नियन्त्रण गर्ने अभ्यास गर्दछ। परियोजना कार्यका क्रममा समुदायमा गएर छलफल, अन्तर्वार्ता, अवलोकन तथा सूचना सङ्कलन गर्नुपर्ने हुन सक्छ। शैक्षिक भ्रमण तथा अन्य गतिविधिले अनुशासन, सद्भाव, सहानुभूति र सहकार्यको भावना विकास गर्दछ। यसरी सञ्चार, सहकार्य, समानुभूति, संवेग व्यवस्थापन, सिर्जनात्मक सोच तथा समस्या समाधानजस्ता जीवनोपयोगी सिप सामाजिक अध्ययनका गतिविधिबाट सिक्न सकिन्छ।

उत्तर: सामाजिक अध्ययनको उद्देश्य व्यक्तिमा सामाजिक गुणको विकास गर्नु हो। नैतिकता, सच्चरित्रता, राष्ट्रभक्ति, आफ्नो परम्परा र संस्कृतिप्रति जागरूकता, राष्ट्रिय सम्पदाको संरक्षण, अरूको सम्मान, उत्तरदायित्वबोध तथा नेतृत्व क्षमता यसको महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। यी गुण केवल पाठ घोकेर वा शिक्षकको व्याख्यान सुनेर विकास हुँदैनन्। विद्यार्थीले विषयवस्तुसँग सम्बन्धित तथ्य तथा तथ्याङ्क खोज्ने, विश्लेषण गर्ने, समुदायमा गएर अवलोकन गर्ने, सम्बन्धित व्यक्तिसँग छलफल र अन्तरक्रिया गर्ने तथा सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी हुने अवसर पाउनुपर्छ। अनुसन्धान, परीक्षण, समस्या समाधान तथा विकास निर्माणका काममा सहभागिता गराउँदा सामाजिक गुणका साथै जीवनोपयोगी सिपको विकास गर्न सकिन्छ।

उत्तर: सामाजिक विज्ञान, सामाजिक शिक्षा र सामाजिक अध्ययन एकआपसमा सम्बन्धित विषय हुन्। यी सबै मानव जीवनका विभिन्न पक्षसँग सम्बन्धित छन्। सामाजिक विज्ञानले सामाजिक जीवनसँग सम्बन्धित विषयको सैद्धान्तिक पक्षको गहन अध्ययन गर्दछ भने सामाजिक अध्ययनले तिनका व्यवहारिक पक्षको अध्ययन गर्दछ। समाजमा हुने विभिन्न गतिविधिबाट प्राप्त हुने अनियमित तथा अनौपचारिक सिकाइ सामाजिक शिक्षासँग सम्बन्धित हुन्छ। भूगोल, इतिहास, अर्थशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, मानवशास्त्र, जनसङ्ख्याशास्त्र, दर्शनशास्त्र, समाजशास्त्र, नीतिशास्त्र तथा मनोविज्ञानजस्ता विषय यी तीनवटै क्षेत्रका आधार हुन्। यी विषयले राज्य सञ्चालन, आर्थिक क्रियाकलाप, विकास निर्माण, सहयोग, सहकार्य, मानवीय मूल्य तथा शान्तिपूर्ण जीवनयापनका लागि आवश्यक ज्ञान र सिप प्रदान गर्छन्। त्यसैले सामाजिक विज्ञान, सामाजिक शिक्षा तथा सामाजिक अध्ययन एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्।

उत्तर: सामाजिक विज्ञानअन्तर्गत भूगोल, इतिहास, अर्थशास्त्र, दर्शनशास्त्र, समाजशास्त्र, मानवशास्त्र, नागरिकशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, जनसङ्ख्याशास्त्र, नीतिशास्त्र तथा मनोविज्ञान आदि विषय पर्दछन्। यी विषयहरूको गहन तथा सैद्धान्तिक अध्ययन सामाजिक विज्ञानमा गरिन्छ। समाज तथा राष्ट्रको आवश्यकता र मानव समुदायको चाहनाअनुसार सामाजिक विज्ञानका विभिन्न विषयबाट आवश्यक सामग्री छनोट गरी सामाजिक अध्ययनको पाठ्यवस्तु तयार गरिन्छ। उदाहरणका लागि:

• भूगोलबाट देश तथा विश्वको भौतिक जानकारी,
• अर्थशास्त्रबाट आर्थिक गतिविधि,
• इतिहासबाट विगतको जानकारी,
• राजनीतिशास्त्रबाट राजनीतिक सङ्गठन तथा कार्यपद्धति,
• नागरिकशास्त्रबाट अधिकार तथा कर्तव्य,
• जनसङ्ख्याशास्त्रबाट जनसङ्ख्या व्यवस्थापन,
• नीतिशास्त्रबाट नैतिकता र इमान्दारीसम्बन्धी ज्ञान प्राप्त हुन्छ।

त्यसैले सामाजिक विज्ञानका विभिन्न विषयबाट सामग्री लिएर सामाजिक अध्ययन तयार गरिएकाले सामाजिक विज्ञानलाई सामाजिक अध्ययनको आधार भनिन्छ।

उत्तर:

उत्तर:

उत्तर: सामाजिक विज्ञानअन्तर्गत भूगोल, इतिहास, समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, जनसङ्ख्याशास्त्र, नीतिशास्त्र, दर्शनशास्त्र र राजनीतिशास्त्र आदि विषय समावेश हुन्छन्। यी विषय मानव जीवनसँग सम्बन्धित छन् र सामाजिक विज्ञानमा तिनको गहन तथा सैद्धान्तिक अध्ययन गरिन्छ। समाज, राष्ट्र र मानव समुदायको आवश्यकताअनुसार यी विषयबाट मानव जीवनसँग सम्बन्धित व्यवहारिक सामग्री छनोट गरी सामाजिक अध्ययन तयार गरिएको हो। सामाजिक अध्ययनले विद्यार्थीमा सिर्जनात्मक सोच, नैतिकता, सच्चरित्रता, इमान्दारी, परिश्रम, राष्ट्रभक्ति तथा विश्व परिवेशको जानकारी राख्न सक्ने गुण विकास गर्ने लक्ष्य राख्छ। यसैले सामाजिक अध्ययन र सामाजिक विज्ञानका आधारभूत विषय समान भएकाले यी दुई एकअर्कासँग नजिकबाट सम्बन्धित छन्।

उत्तर: मानिस सामाजिक प्राणी हो। उसले समाज, राष्ट्र तथा विश्वमा विभिन्न भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। त्यसका लागि विभिन्न ज्ञान, सिप र अभिवृत्तिको आवश्यकता पर्छ। परिवार तथा समाजबाट सिकिने आदर, सत्कार, सहकार्य, सहयोग, सौहार्द, सहिष्णुता, संस्कृति, परम्परा तथा मानवीय मूल्य र मान्यता सामाजिक शिक्षाका महत्वपूर्ण पक्ष हुन्। सामाजिक अध्ययनले पनि विद्यार्थीमा ठूला व्यक्तिलाई सम्मान गर्ने, सहकार्य र सहयोग गर्ने, सिर्जनात्मक सोच राख्ने, नैतिक बन्ने, मानवीय मूल्यको सम्मान गर्ने तथा आधुनिक सूचना प्रविधिको ज्ञान हासिल गर्ने गुण विकास गर्दछ। मानव जीवनसँग सम्बन्धित सिप, अभिवृत्ति, नैतिकता र ज्ञान दुवैका मुख्य विषय भएकाले सामाजिक अध्ययन र सामाजिक शिक्षा एकअर्कासँग सम्बन्धित छन्।

उत्तर: कोभिड–१९ नियन्त्रणका लागि सचेतनामूलक कार्यक्रम

कोभिड–१९ को सङ्क्रमण फैलँदै गएपछि स्थानीय गाउँपालिकाका सदस्य, स्वास्थ्यकर्मी तथा समाजसेवीहरूले सङ्क्रमण नियन्त्रणका लागि सचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरे।

सहभागीहरूले मास्क लगाई विभिन्न सचेतनामूलक नारा लेखिएका प्लेकार्ड बोकेर बजार परिक्रमा गरेका थिए। “भौतिक दूरी कायम राखौँ”, “मास्क लगाऔँ”, “हात मिचीमिची धोऔँ” र “भीडभाडमा नजाऔँ” जस्ता सन्देश प्लेकार्डमा लेखिएका थिए।

कार्यक्रममा सहभागीहरूले आफू पनि बचौँ र अरूलाई पनि बचाऔँ भन्ने सन्देशसमेत दिएका थिए।

उत्तर: सिप : क्षेत्रभ्रमण

साथी सुजाता,
मिठो सम्झना।

हिजो तिमीले गएको शनिबार कहाँ गएको भनेर सोधेकी थियौ। म गएको शनिबार धरानको दन्तकाली मन्दिर हेर्न गएकी थिएँ।

दन्तकाली मन्दिर धेरै पुरानो शक्तिपीठ हो। यहाँ सतीदेवीको दाँत झरेको विश्वास गरिन्छ। मन्दिरमा सानो बट्टाभित्र सतीदेवीको दाँत भनी सुरक्षित राखिएको छ।

दशैँमा यहाँ विशेष पूजा गरिन्छ। अष्टमी र नवमीका दिन पशुबलिसमेत दिने परम्परा रहेको छ। मन्दिर आसपास पूजा सामग्री बेच्ने पसलहरू छन् र यहाँबाट धरानको सुन्दर दृश्य देख्न सकिन्छ।

तिमी पनि बिदामा आऊ, सँगै मन्दिर हेर्न जाऔँला। तिम्रो आमाबुबालाई मेरो सादर प्रणाम।

उही तिम्रो साथी
बिना

उत्तर: सामाजिक अध्ययनमा प्रयोग हुने प्रमुख सिपहरू निम्न छन्:

1. नक्सा अध्ययन गर्ने र नक्सा उतार्ने सिप।
2. गीत, कविता, चित्र, निबन्ध, संवाद, नाटक, चिठी आदिबाट भावना अभिव्यक्त गर्ने सिर्जनात्मक सिप।
3. समाचार, सम्पादकीय लेखन, सम्पादकलाई चिठी, सामाजिक सञ्जालमार्फत विचार व्यक्त गर्ने तथा समाचार सङ्कलन र प्रस्तुति गर्ने सिप।
4. छलफल, सहयोग, सहकार्य र मेलमिलापसम्बन्धी सिप।
5. स्तम्भचित्र, चक्रचित्र र रेखाचित्रमार्फत तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्ने सिप।
6. समयरेखा, वंशावली र व्यक्तिवृत्तमार्फत ऐतिहासिक घटना प्रस्तुत गर्ने सिप।
7. सर्वेक्षण, क्षेत्रभ्रमण, अन्तर्वार्ता र अवलोकनको योजना बनाउने, कार्यसम्पादन गर्ने तथा प्रतिवेदन तयार गर्ने सिप।
8. प्रदर्शन, प्रवचन, वक्तृत्वकला, कार्यपत्र लेखन तथा प्रस्तुतिकरण सिप।