पाठ परिचय

“योगमाया” कक्षा ११ अनिवार्य नेपालीको पाठ ४ अन्तर्गत पर्ने राष्ट्रिय जीवनी हो। यस जीवनीमा योगमाया न्यौपानेको बाल्यजीवन, व्यक्तिगत सङ्घर्ष, योगसाधना, आध्यात्मिक चेतना, सामाजिक सुधार अभियान, विभेदविरोधी विचार र न्यायपूर्ण समाज निर्माणको प्रयास प्रस्तुत गरिएको छ।

योगमाया वि.सं. १९२४ मा भोजपुर क्षेत्रमा जन्मिएकी समाज सुधारक, आध्यात्मिक साधक तथा विद्रोही चेतनाकी ऐतिहासिक महिला हुन्। उनको जीवन र आन्दोलन धार्मिक आडमा हुने शोषण, छुवाछूत, सामाजिक असमानता, भ्रष्टाचार र अन्यायको विरोधसँग जोडिएको थियो।

राष्ट्रिय जीवनी भनेको के हो?

राष्ट्रको इतिहास, समाज, राजनीति, संस्कृति, शिक्षा वा परिवर्तनमा विशेष योगदान पुर्‍याएको व्यक्तिको जीवन, संघर्ष, विचार र उपलब्धिलाई तथ्यपरक रूपमा प्रस्तुत गरिएको जीवनीलाई राष्ट्रिय जीवनी भन्न सकिन्छ।

• व्यक्तिको वास्तविक जीवनमा आधारित हुन्छ।
• जन्म, संघर्ष, कार्य, विचार र योगदान प्रस्तुत गरिन्छ।
• समाज वा राष्ट्रमा परेको प्रभाव देखाइन्छ।
• पाठकलाई प्रेरणा र ऐतिहासिक चेतना दिन्छ।

योगमायाको प्रारम्भिक जीवन

योगमायाको बाल्यकाल तत्कालीन रूढिवादी सामाजिक व्यवस्थामा बित्यो। सानै उमेरमा विवाह, प्रारम्भिक विधवापन, घरपरिवार तथा समाजको उपेक्षा र मानसिक–शारीरिक पीडाले उनको जीवनमा गहिरो प्रभाव पारे। यही अनुभवले अन्याय र सामाजिक विभेदविरुद्धको चेतना विकास गर्न आधार तयार गर्‍यो।

आध्यात्मिक यात्रा र योगसाधना

जीवनका अनेक उतारचढावपछि योगमाया आध्यात्मिक साधनातर्फ आकर्षित भइन्। उनले दीक्षा लिएर सन्यास जीवन अपनाइन् र निराहार, जलाहार, अल्पहार, ध्यान तथा कठोर तपस्याका विभिन्न विधि अभ्यास गरिन्।

उनको योगसाधनाको उद्देश्य केवल व्यक्तिगत मोक्ष वा शरीर तपाउनु थिएन; लोभ–मोहबाट मुक्त हुँदै सत्य, न्याय र समाज सुधारको चेतनालाई बलियो बनाउनु पनि थियो।

योगमायाको सामाजिक सुधार चेतना

योगमायाले तत्कालीन समाजमा रहेका छुवाछूत, वर्णाश्रमको कठोर विभेद, महिला उत्पीडन, धार्मिक आडमा हुने अन्याय, शोषण, भ्रष्टाचार र सामाजिक असमानताको विरोध गरिन्। धार्मिक गतिविधिमा सबैको समान सहभागिता हुनुपर्ने विचार राखिन्।

धर्मसम्बन्धी मान्यता

योगमायाको धर्मसम्बन्धी दृष्टिकोण विभेदरहित थियो। पूजा, भजन, प्रसाद, आराधना र धार्मिक गतिविधिमा जात, लिङ्ग वा सामाजिक हैसियतका आधारमा भेदभाव हुनु हुँदैन भन्ने उनको मान्यता थियो। उनले धर्मको नाममा हुने शोषण र असमानताको आलोचना गरिन्।

राज्यसँग सुधारको माग

योगमायाले आफ्ना अनुयायीमार्फत र स्वयं पनि तत्कालीन शासकसमक्ष सामाजिक तथा प्रशासनिक सुधारको माग राखिन्। उनका माग सत्य, न्याय, सुशासन र जनहितसँग सम्बन्धित थिए। आश्वासनपछि पनि अपेक्षित सुधार नदेखिएपछि उनको आन्दोलन अझ कठोर बन्दै गयो।

अग्निसमाधि योजना र जलसमाधि

योगमायाले अन्यायविरुद्ध अत्यन्त कठोर प्रतीकात्मक विद्रोहको योजना बनाएकी थिइन्। प्रस्तावित अग्निसमाधि प्रशासनिक हस्तक्षेपका कारण रोकियो। पछि उनले आफ्ना अनुयायीहरूसँग सामूहिक जलसमाधिको बाटो रोजिन्। इतिहासमा यो घटना तत्कालीन सामाजिक–राजनीतिक अन्यायविरुद्धको चरम विरोधका रूपमा स्मरण गरिन्छ।

योगमायाको योगदान

• सामाजिक विभेद र छुवाछूतविरुद्ध चेतना जगाइन्।
• महिला तथा उत्पीडित समुदायको सम्मान र समानताको पक्षमा उभिइन्।
• धर्मलाई न्याय र समानतासँग जोडेर पुनर्व्याख्या गरिन्।
• शासनमा सत्य, न्याय र सुधारको माग उठाइन्।
• योग, तपस्या र प्रवचनलाई समाज सुधारको माध्यम बनाइन्।
• उनका विचार र वाणीले पछिल्लो पुस्तालाई सामाजिक न्यायको प्रेरणा दिए।

पाठको सारांश

“योगमाया” जीवनीमा भोजपुरमा जन्मिएकी योगमाया न्यौपानेको संघर्षपूर्ण जीवन प्रस्तुत गरिएको छ। बालविवाह, विधवापन, पारिवारिक तथा सामाजिक उत्पीडनले उनलाई तत्कालीन रूढिवादी समाजको वास्तविकता बुझ्न बाध्य बनायो।

जीवनका विभिन्न मोडपछि उनी आध्यात्मिक साधना र समाज सुधारतर्फ उन्मुख भइन्। सन्यास जीवन, योग, ध्यान, निराहार/जलाहार/अल्पहार तपस्या तथा प्रवचनमार्फत उनले आत्मअनुशासनसँगै सामाजिक चेतना निर्माण गरिन्।

योगमायाले छुवाछूत, वर्णाश्रमीय विभेद, महिला उत्पीडन, भ्रष्टाचार, धार्मिक शोषण र अन्यायको विरोध गरिन्। उनले समान धार्मिक सहभागिता, सत्यनिष्ठ शासन र न्यायपूर्ण समाजको माग राखिन्। राज्यबाट अपेक्षित सुधार नभएपछि उनको आन्दोलन कठोर प्रतिरोधतर्फ गयो।

यसरी योगमायाको जीवन आध्यात्मिक साधना, नारी चेतना, सामाजिक विद्रोह र न्यायपूर्ण समाज निर्माणको ऐतिहासिक उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।

शब्दभण्डार

बोध र अभिव्यक्ति – महत्त्वपूर्ण उत्तर

व्याकरण – अव्यय पद

यस पाठको व्याकरण अभ्यासमा अव्यय पदका विभिन्न प्रकार पहिचान गर्ने अभ्यास उपयोगी हुन्छ।

महत्त्वपूर्ण परीक्षा प्रश्न

एक मिनेटमा पुनरावृत्ति

• पाठ ४ “योगमाया” राष्ट्रिय जीवनी हो।
• योगमाया वि.सं. १९२४ मा भोजपुरमा जन्मिएकी थिइन्।
• बाल्यजीवन रूढि, बालविवाह र उत्पीडनबाट प्रभावित थियो।
• पछि उनी योगसाधना र समाज सुधारतर्फ लागिन्।
• निराहार, जलाहार र अल्पहारजस्ता तपस्या गरिन्।
• छुवाछूत र वर्णाश्रमीय विभेदको विरोध गरिन्।
• धर्ममा समान सहभागिताको पक्षमा थिइन्।
• भ्रष्टाचार, शोषण र अन्यायको विरोध गरिन्।
• सत्य, न्याय र समतामूलक समाज उनको मुख्य लक्ष्य थियो।
• प्रमुख व्याकरण अभ्यासमा अव्यय पद उपयोगी छ।

अध्ययन चेकलिस्ट