पाठ परिचय

“पर्यापर्यटनका सम्भावना र आयाम” प्रकृति, जैविक विविधता, पर्यटन, स्थानीय अर्थतन्त्र र वातावरणीय जिम्मेवारीलाई एकसाथ हेर्ने वस्तुपरक निबन्ध हो। लेखकले पृथ्वीलाई साझा घरका रूपमा स्वीकार गर्दै प्रकृतिको संरक्षणसँग मेल खाने पर्यटन विकासको आवश्यकता प्रस्तुत गरेका छन्।

नेपालको भौगोलिक उचाइ, विविध जलवायु, वनस्पति, वन्यजन्तु, नदी, हिमाल, तालतलैया तथा सांस्कृतिक विविधताले पर्यापर्यटनका अनेक सम्भावना सिर्जना गरेको देखाइएको छ।

पर्यापर्यटन भनेको के हो?

पर्यापर्यटन भनेको प्रकृति र स्थानीय वातावरणको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिँदै जिम्मेवार रूपमा गरिने पर्यटन हो। यसले प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा बचाउने, स्थानीय समुदायलाई आर्थिक अवसर दिने र पर्यटकलाई प्रकृति बुझ्ने अवसर प्रदान गर्ने उद्देश्य राख्छ।

पृथ्वी : सबैको साझा घर

निबन्धको मूल धारणा पृथ्वी मानव मात्रको होइन, सम्पूर्ण जीव–वनस्पतिको साझा घर हो भन्ने हो। जल, स्थल, वायु, आकाश र ऊर्जासँग सम्बन्धित प्राकृतिक तत्त्वहरूले जीवन सम्भव बनाएका छन्। यी प्रणाली प्रदूषित वा असन्तुलित भएमा मानिससहित सम्पूर्ण जीवजगत् प्रभावित हुन्छ।

वायुमण्डलीय प्रदूषण, जलवायु परिवर्तन, वन विनाश र प्राकृतिक स्रोतको अति दोहनले पारिस्थितिक सन्तुलनमा असर पार्न सक्ने भएकाले विकासलाई संरक्षणसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ।

नेपालको पर्यावरणीय विविधता

नेपालमा छोटो भौगोलिक दूरीमै तराईदेखि हिमालसम्म उचाइ र जलवायुमा ठूलो भिन्नता पाइन्छ। यही विविधताले अनेक प्रकारका वनस्पति, जीवजन्तु, भूदृश्य र साहसिक पर्यटनको आधार तयार गर्छ।

जल, थल र आकाशका पर्यटकीय गतिविधि

पर्यापर्यटनका प्रमुख फाइदा

• प्राकृतिक सम्पदा संरक्षणमा आर्थिक र सामाजिक प्रेरणा दिन्छ।
• स्थानीय संस्कृति, परम्परा र पहिचानको संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याउन सक्छ।
• स्थानीय रोजगारी र साना उद्यमका अवसर बढाउन सक्छ।
• पर्यावरणीय शिक्षा र जिम्मेवार यात्राको संस्कृति विकास गर्छ।
• दूरदराज क्षेत्रमा स्थानीय उत्पादन र सेवाको बजार विस्तार गर्न सक्छ।
• अन्तर्राष्ट्रिय सद्भाव र सांस्कृतिक आदानप्रदानलाई बलियो बनाउन सक्छ।

पर्यापर्यटन र आचारसंहिता

पर्यटन व्यवसायी र पर्यटक दुवैले वातावरणमैत्री आचरण अपनाउनु आवश्यक हुन्छ। फोहोर व्यवस्थापन, वन्यजन्तुलाई नछेड्ने, पानी तथा ऊर्जाको जिम्मेवार उपयोग, स्थानीय संस्कृति र नियमको सम्मान तथा प्रकृति क्षति कम गर्ने व्यवहार पर्यापर्यटनका आधारभूत पक्ष हुन्।

युवा पुस्ता, रोजगारी र पर्यापर्यटन

नेपालमा युवा श्रमशक्ति विदेशिने समस्या सन्दर्भमा पर्यापर्यटनलाई सीप, प्रशिक्षण, स्थानीय उद्यम, गाइड सेवा, होमस्टे, कृषि–पर्यटन, हस्तकला, डिजिटल प्रचार र प्रकृति संरक्षणसँग जोडेर स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्न सकिने सम्भावना निबन्धले देखाउँछ।

शब्दभण्डार

बोध र अभिव्यक्ति – महत्त्वपूर्ण उत्तर

व्याकरण – उपसर्ग

यस पाठको प्रमुख व्याकरण अभ्यासमध्ये उपसर्ग र उपसर्गबाट बनेका शब्द महत्त्वपूर्ण छन्।

वस्तुपरक निबन्धका विशेषता

• तथ्य, सूचना र प्रमाणमा आधारित प्रस्तुति।
• व्यक्तिगत भावनाभन्दा विषयवस्तु प्रमुख।
• तृतीय पुरुष दृष्टिकोणको प्रयोग बढी हुने।
• तार्किक क्रम र स्पष्ट अनुच्छेद संरचना।
• विषयको विश्लेषण र व्याख्या निष्पक्ष ढङ्गले गर्ने प्रयास।

महत्त्वपूर्ण परीक्षा प्रश्न

एक मिनेटमा पुनरावृत्ति

• पाठ ७ वस्तुपरक निबन्ध हो।
• लेखक तीर्थबहादुर श्रेष्ठ हुन्।
• पर्यापर्यटन प्रकृति संरक्षणमुखी जिम्मेवार पर्यटन हो।
• पृथ्वी सम्पूर्ण जीवको साझा घर हो।
• नेपालमा उचाइ र जलवायुको ठूलो विविधता छ।
• जल, थल र आकाश तीनै क्षेत्रमा पर्यटन सम्भव छ।
• जैविक विविधता पर्यापर्यटनको आधार हो।
• पर्यटक र व्यवसायी दुवैका लागि आचारसंहिता आवश्यक छ।
• पर्यापर्यटनले स्थानीय रोजगारी र संस्कृति संरक्षणमा सहयोग गर्न सक्छ।
• युवा पुस्तालाई सीप र उद्यमसँग जोड्नुपर्छ।
• यस पाठको प्रमुख व्याकरण अभ्यास उपसर्ग हो।

अध्ययन चेकलिस्ट