शब्दभण्डार

१. दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस् :

शब्द	अर्थ
चपरी	दुबो, झार आदिसमेतको माटोको चोइली
दुवाली	माछा मार्न वा जाल थाप्न खोलाको साँघुरो मुहानमा गाडिने छेका वा बार
भाकल	आफ्नो इच्छा सिद्ध होस् भनेर गरिने पूजा
घोषणापत्र	उद्देश्यप्रति सत्यता वा वचनबद्धता घोषित गर्ने विशेष पत्र
दन्त्यकथा	लोकले युगौँदेखि संरक्षण गर्दै आएका कथा

२. दिइएको अनुच्छेदबाट युग्म शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस् :

उत्तर :

आपत्विपत्
छिटोछरितो
छरछिमेकी
सरसहयोग
हारगुहार
गाउँठाउँ
सहरबजार
एकआपस
एकअर्का
चाडवाड
मेलापर्व
साथीभाइ
भेटघाट
मेलमिलाप

३. दिइएका युग्म शब्द प्रयोग गरी एउटा अनुच्छेद लेख्नुहोस् :

उत्तर :

आमाले मलाई उठाउँदै भन्नुभयो, “छिटोछरितो गरेर पानीपँधेरामा जाऊ अनि नुहाइधुवाइ गर। सधैँ यस्तो भएर बस्नु हुँदैन, सफासुग्घर भएर बस्नुपर्छ। साथीसङ्गीसँग हाँसखेल र कुराकानी गर्ने गर। अरूसित बोल्दा सोचविचार गरेर बोल्नुपर्छ। गाह्रोसाह्रो पर्दा हितचित्तको साथी नै काम लाग्छ।”

४. दिइएका शब्दलाई वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस् :

कनिका

धान कुट्दा कुइँकिएका चामलका टुक्रालाई कनिका भनिन्छ।

मेलापात

गाउँघरमा मेलापात जाँदा रमाइलो हुन्छ।

कोदालो

मलाई अरू काम गर्न आए पनि कोदालो चलाउन आउँदैन।

अगेनो

जाडो महिनामा हामी अगेनोको वरिपरि बसेर आगो ताप्थ्यौँ।

भकारो

गाउँमा प्रायः मानिसले खाल्डो खनेर भकारो बनाएका हुन्छन्।

अनौ

पहिले महिलाले अनौ समाउनु हुँदैन भन्ने मान्यता थियो।

जाँतो

गाउँघरमा अझै पनि जाँतोमा पिठो पिँध्ने गरेको पाइन्छ।

गोठ

गाईवस्तु बस्ने ठाउँलाई गोठ भनिन्छ।

बोध र अभिव्यक्ति

३. दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस् :

(क) ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ कविताबाट तीन जोडी अन्त्यानुप्रास मिलेका शब्द पहिचान गरी भन्नुहोस् ।

उत्तर : हतारिरहन्छ, एउटा–एउटा, थाहा छ–थाहा छ।

(ख) कविताको सबैभन्दा छोटो पङ्क्ति कति शब्दले बनेको छ ?

उत्तर : कविताको सबैभन्दा छोटो पङ्क्ति एक शब्दले बनेको छ।

(ग) कवितामा ‘सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको’ भन्ने सन्दर्भअघि र पछि कुन कुन प्रसङ्ग आएका छन् ?

उत्तर : उक्त सन्दर्भअघि अन्तरिक्ष यानका गतिविधिको प्रसङ्ग र पछि नागरिकताको प्रमाणपत्र बाँड्ने गाउँको प्रसङ्ग आएको छ।

(घ) ‘दन्त्यकथा यिनीहरूलाई’ यो कथनभन्दा अघिको सन्दर्भ के हो ?

उत्तर : राजनीतिज्ञले गर्ने घोषणापत्र चुनावअघि मात्र काम लाग्ने र अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू पढेर पनि गाउँका मानिसको जीवनमा खास प्रभाव नपर्ने प्रसङ्ग आएको छ।

४. ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ कविताका हरफलाई व्याकरणिक पदक्रममा रूपान्तरण गर्नुहोस् :

(क) फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ तपाईं ?

उत्तर : तपाईं फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ ?

(ख) विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ गाउँमा।

उत्तर : गाउँमा विज्ञानको पनि बेग्लै ढङ्ग छ।

(ग) न चुनावले रोक्छ यसलाई।

उत्तर : यसलाई चुनावले न रोक्छ।

(घ) एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा।

उत्तर : सम्पूर्ण गाउँमा एउटै इनार छ।

(ङ) निस्कन तयार छे जो कुनै पनि आमा।

उत्तर : जो कुनै पनि आमा निस्कन तयार छे।

(च) सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन यो यिनीहरूलाई।

उत्तर : यिनीहरूलाई यो सिँगान पुछ्ने कागजभन्दा बढी कामयाब हुन सक्तैन।

(छ) दन्त्यकथाकै सिलसिला जोड्नुभन्दा बढी केही अर्थ छैन यसको पनि यिनीहरूलाई।

उत्तर : यिनीहरूलाई यसको पनि दन्त्यकथाकै सिलसिला जोड्नुभन्दा बढी केही अर्थ छैन।

५. दिइएको कवितांश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस् :

(क) गाउँका मानिसले कस्तो पेसा व्यवसाय अपनाएका छन् ?

उत्तर : गाउँका मानिसहरूले मुख्य रूपमा कृषि पेसा अपनाएका छन्।

(ख) कवितांशमा केटाकेटी र तन्नेरीले के के काम गर्ने उल्लेख गरिएको छ ?

उत्तर : कवितांशमा केटाकेटीले गोठमा घाँस हाल्ने र तन्नेरीले खेतमा गोरु जोत्ने काम गर्ने उल्लेख गरिएको छ।

६. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(क) ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ कविताले समेटेको मुख्य विषयवस्तु के हो ?

उत्तर :

‘गाउँमाथि एउटा कविता’ दिनेश अधिकारीले लेखेको गद्यात्मक कविता हो। यस कवितामा नेपालको ग्रामीण समाजको यथार्थ चित्रण गरिएको छ।

गाउँका सोझा मानिसलाई देशमा आएका ठूला परिवर्तनले प्रत्यक्ष रूपमा खासै छुन सकेको छैन। उनीहरू निरन्तर आफ्नो दैनिक जीवनमा व्यस्त छन्। गाईवस्तुलाई घाँस हाल्ने, गोरु जोत्ने, घर छाउने, धामी बसाउने आदि काममै गाउँले जीवन बितिरहेको हुन्छ।

गाउँका मानिस थोरैमा चित्त बुझाउँछन्। “मरेर लैजानु केही छैन, किन बढी लोभ गर्नु?” भन्ने प्रकारको सोच उनीहरूमा पाइन्छ। आफूलाई बाँच्न आवश्यक वस्तु आफ्नै वरिपरि उपलब्ध भएकाले धेरै भौँतारिनु पर्दैन भन्ने ग्रामीण समाजको बुझाइ छ।

कवितामा नेपालको पहिचान बोकेको गाउँलाई समाज र राज्यले बिर्सिएको विषय पनि उठाइएको छ। नेपालीको गौरव सगरमाथाको फेदमा रहेका गाउँको वास्तविक अवस्था ओझेलमा परेको देखाइएको छ।

यसरी कविताले ग्रामीण समाजको वास्तविक अवस्था, त्यहाँको सरल जीवनशैली, अभाव तथा गाउँको विकासप्रति राज्य र सञ्चारमाध्यमको बेवास्तालाई मुख्य विषयवस्तु बनाएको छ।

(ख) यस कविताले नेपाली समाजमा कस्तो सन्देश प्रवाह गर्न खोजेको छ ? चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर :

‘गाउँमाथि एउटा कविता’ मा ग्रामीण जीवनको यथार्थ चित्रण गरिएको छ। गाउँलेहरू आफ्नो दैनिकीमा निरन्तर लागिरहेका हुन्छन्। उनीहरू गाईवस्तुलाई घाँस हाल्ने, गोरु जोत्ने, घर छाउने लगायतका काम गर्छन् र आफूसँग भएको कुरामै रमाउँछन्।

गाउँका मानिसमा मेलमिलाप र सहयोगको भावना हुन्छ। एउटै धाराको पानी गाउँभरिका मानिसले प्रयोग गर्दा पनि पानीका लागि ठूलो विवाद हुँदैन। छिमेकी बिरामी पर्दा थाकेको बहाना नगरी सहयोग गर्न पुग्छन्।

तर यस्ता वास्तविकता सञ्चारमाध्यम र सम्पादकहरूले पर्याप्त रूपमा देख्दैनन्। उनीहरू गाउँको वास्तविकताभन्दा टाढाका समाचार र काल्पनिक विषयलाई बढी प्राथमिकता दिन्छन्।

कविताले ग्रामीण समाज पनि नेपाली समाजकै महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो, त्यहाँ पनि नेपाली जनता छन् र मेहनती हात दिनरात खटिरहेका छन् भन्ने सन्देश दिएको छ।

गाउँको विकास नगरी देशको समग्र विकास सम्भव हुँदैन। त्यसैले गाउँका समस्या, आवश्यकता र आवाजलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने सन्देश कविताले प्रवाह गरेको छ।

(ग) कविताले सम्पादकलाई कसरी सचेत गराएको छ ?

उत्तर :

‘गाउँमाथि एउटा कविता’ मा गाउँको यथार्थ चित्रण गर्दै सम्पादकलाई गाउँ र गाउँलेको वास्तविक अवस्थाबारे लेख्न आग्रह गरिएको छ।

गाउँका मानिस आफ्नो दैनिक जीवनमा निरन्तर व्यस्त छन्। उनीहरू आफ्ना अभावलाई समेत सामान्य रूपमा स्वीकार गरेर जीवन बिताइरहेका छन्। देशमा आएका विभिन्न परिवर्तनले उनीहरूको जीवनलाई खासै छुन सकेको छैन।

सम्पादकको काम केवल टाढा भएका बमबारी, अन्तरिक्ष यान वा अन्य बाहिरी घटनाको समाचार छापेर पत्रिकाका पाना भर्नु मात्र होइन। आफ्नो देशको माटोअनुसार समाचार दिनु, लुकेको गाउँ देखाउनु, पिछडिएको क्षेत्रलाई उठाउनु र जनताको आवाज सम्बन्धित निकायसम्म पुर्‍याउनु पनि हो।

सम्पादकले बालिग मताधिकारको कुरा मात्र छापेर हुँदैन, त्यसको वास्तविक अर्थ र प्रयोग गाउँका जनतासम्म पुर्‍याउनुपर्छ।

समाचार छाप्दा समाजको वास्तविक अवस्था बुझेर छाप्नुपर्छ। आफूले प्रकाशन गरेको समाचारले पाठकलाई कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरामा पनि ध्यान दिनुपर्छ। पाठक र समाजलाई सकारात्मक प्रभाव पार्ने समाचार सम्प्रेषण गर्नुपर्ने विषयमा कविताले सम्पादकलाई सचेत गराएको छ।

(घ) कवितामा व्यक्त भएको मूलभाव लेख्नुहोस् ।

उत्तर :

दिनेश अधिकारीद्वारा लिखित ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ ग्रामीण नेपालको यथार्थ चित्रण गर्ने गद्यात्मक कविता हो।

देशमा आएको परिवर्तनले गाउँका सोझा मानिसलाई अपेक्षित रूपमा छुन सकेको छैन। गाउँका मानिस गाईवस्तुलाई घाँस हाल्ने, गोरु जोत्ने, घर छाउने, धामी बसाउने लगायतका काममा आफ्नो जीवन बिताइरहेका छन्।

उनीहरू थोरैमा चित्त बुझाउँछन्। “मरेर लैजानु केही छैन, किन बढी लोभ गर्नु?” भन्ने प्रकारको सोच ग्रामीण समाजमा पाइन्छ।

नेपालको धेरै भूभाग गाउँले ओगटेको भए पनि गाउँको अपेक्षित विकास भएको छैन। गाउँलाई केन्द्रमा राखेर पर्याप्त काम गरिएको छैन। पत्रपत्रिकामा बालिग मताधिकारका कुरा छापिए पनि त्यसको प्रयोग गर्ने गाउँका मानिसलाई त्यसको अर्थ नै थाहा नहुन सक्छ।

अन्तरिक्ष यानका कुरा गाउँका मानिसका लागि दन्त्यकथाजस्तै हुन्छन्। गाउँका जनता राजनीतिक दलका लागि भोटर मात्र बन्न पुगेका छन्। चुनावअघि राजनीतिक दलले राम्रा घोषणापत्र बोकेर गाउँ पस्छन् तर चुनावपछि तिनलाई बिर्सन्छन्।

गाउँलाई बिर्सनु भनेको आफ्नो पहिचान र अस्तित्व बिर्सनु हो। त्यसैले गाउँको वास्तविक अवस्था बुझेर यसको विकासमा सबै लाग्नुपर्छ भन्ने नै कविताको मूलभाव हो।

७. व्याख्या गर्नुहोस् :

(क) “तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ।”

उत्तर :

प्रस्तुत पङ्क्ति कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा समावेश दिनेश अधिकारीद्वारा लिखित ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ शीर्षकको गद्य कविताबाट लिइएको हो।

कविले आफ्नो पहिचानको जग रहेको गाउँबारे कसैले पर्याप्त रूपमा नलेखेको र नबोलेको अवस्थाप्रति दुःख व्यक्त गरेका छन्। आफ्नो पहिचान बोकेको गाउँलाई सबैले बिर्सिएको सन्दर्भमा प्रस्तुत पङ्क्ति आएको हो।

हामी गर्वका साथ सगरमाथालाई नेपालको पहिचान भन्छौँ। विश्वमा नेपाललाई चिनाउने प्रमुख आधारमध्ये सगरमाथा एक हो। तर त्यही सगरमाथाको फेदमा रहेका गाउँको अवस्था भने हामी बिर्सन्छौँ।

देशका धेरै ग्रामीण क्षेत्रमा अझै पनि आधारभूत सुविधाको अभाव छ। कतिपय गाउँमा सडक, विद्युत्, स्वास्थ्य, शिक्षा लगायतका सुविधा पर्याप्त छैनन्। तर पत्रपत्रिका र सार्वजनिक बहसमा गाउँका यी समस्या पर्याप्त रूपमा उठाइँदैनन्।

बिरुवालाई उभ्याउने मुख्य आधार जरा भएजस्तै नेपालको मुख्य आधार गाउँ हो। जरा कमजोर भए ठूलो रुख पनि टिक्न सक्दैन। त्यसैगरी गाउँको विकास नगरी नेपालको समग्र विकास सम्भव छैन।

अतः सगरमाथामाथि गर्व गर्ने हो भने सगरमाथाको फेदका गाउँ र त्यहाँका मानिसको जीवनलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ भन्ने प्रस्तुत पङ्क्तिको तात्पर्य हो।

(ख) “जहाँको चपरी त्यहीँको दुवाली, मरेर के लानु छ…।”

उत्तर :

प्रस्तुत पङ्क्ति दिनेश अधिकारीद्वारा लिखित ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ बाट लिइएको हो।

एक दिन मानिसले मर्नैपर्छ भने अत्यधिक लोभ र चिन्ता किन गर्ने ? आफू बसेको ठाउँमा उपलब्ध साधन र स्रोतको उचित प्रयोग गरेर जीवन निर्वाह गर्न सकिन्छ भन्ने ग्रामीण मान्यतालाई यस पङ्क्तिले व्यक्त गरेको छ।

दुवाली बनाउन टाढाबाट सामग्री ल्याउनुपर्दैन। त्यहीँ वरिपरि पाइने माटो, झार र अन्य सामग्री प्रयोग गरेर काम गर्न सकिन्छ। यसबाट मानिसले आफ्नै वरिपरि उपलब्ध साधनस्रोतको सही प्रयोग गर्न सके जीवन सहज बनाउन सक्छ भन्ने बुझिन्छ।

गाउँमा आफ्नै ठाउँमा परिश्रम गर्ने र स्थानीय स्रोतको उपयोग गर्ने परम्परा छ। यसले आपसी सम्बन्धलाई पनि सुमधुर बनाउँछ।

जीवनमा लोभ र लालच मात्र गरेर बस्नु उचित होइन। आफूसँग जे छ त्यसको सदुपयोग गर्दै सन्तुष्ट भएर जीवन बिताउन सक्नुपर्छ भन्ने विचार यस पङ्क्तिमा व्यक्त भएको छ।

९. ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ कविताको आधार लिई गाउँघरको जीवनस्तर माथि उठाउन कसरी सम्भव होला ? कल्पना गरी लेख्नुहोस्।

उत्तर :

‘गाउँमाथि एउटा कविता’ दिनेश अधिकारीले लेखेको गद्यात्मक कविता हो। यसमा ग्रामीण समाजको यथार्थ चित्रण गरिएको छ।

गाउँघरको जीवनस्तर माथि उठाउन कुरा मात्र गरेर पुग्दैन, व्यवहारमै काम गर्नुपर्छ। पत्रकारले अधिकारका कुरा लेख्नुका साथै ती अधिकार प्रयोग गर्न गाउँका मानिसलाई सचेत बनाउनुपर्छ।

राजनीतिक दलले घोषणापत्र लेखेर मात्र हुँदैन। घोषणापत्रमा उल्लेख भएका योजना पूरा गर्नुपर्छ। चुनावअघि मात्र गाउँ सम्झिने र चुनावपछि बिर्सिने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ।

गाउँको जीवनस्तर उकास्न शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी, विद्युत् र सञ्चारजस्ता आधारभूत सेवा गाउँगाउँसम्म पुर्‍याउनुपर्छ।

आधुनिक कृषि प्रणाली लागू गर्नुपर्छ। कृषकलाई नयाँ प्रविधि, मल, बीउ, सिँचाइ तथा बजारको सुविधा दिनुपर्छ। स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण गर्नुपर्छ।

गाउँका वास्तविक समस्या र पीडालाई सञ्चारमाध्यमले बाहिर ल्याउनुपर्छ। स्थानीय जनताको आवश्यकताअनुसार योजना निर्माण गरी कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।

यसरी सरकार, राजनीतिक दल, पत्रकार, स्थानीय निकाय र नागरिक सबैले जिम्मेवारीपूर्वक काम गरे गाउँघरको जीवनस्तर माथि उठाउन सम्भव हुन्छ।

१०. आगामी पाँच वर्षपछि तपाईंको गाउँ वा टोलमा के के परिवर्तन आउलान् ? अनुमान गरी लेख्नुहोस्।

उत्तर :

मेरो घर पहाडी जिल्लाको एउटा गाउँमा पर्छ। अहिले गाउँमा बस्ने मानिसको सङ्ख्या घट्दै गए पनि विकास निर्माणका केही काम भने भइरहेका छन्।

आगामी पाँच वर्षपछि मेरो गाउँमा राम्रो सडक पुग्ला। गाउँको बीचबाट नियमित गाडी चल्न थाल्ला। तर रोजगारी र अध्ययनका लागि धेरै युवा सहर तथा विदेश गएको कारण गाउँमा वृद्धवृद्धा मात्र बढी देखिन सक्छन्।

पहिले हराभरा भएर धान फल्ने खेतहरू खेती गर्ने मानिसको अभावमा बाँझो बन्न सक्छन्। गाउँमा जङ्गली जनावरको समस्या पनि बढ्न सक्छ।

गाउँमा विद्युत्, स्वास्थ्य चौकी र विद्यालयको सुविधा अझ सुधार हुन सक्छ। विद्यालयमा कक्षा १२ सम्म पढाइ सुरु हुन सक्छ तर बसाइँसराइका कारण विद्यार्थीको सङ्ख्या कम हुन सक्ने सम्भावना पनि छ।

यदि गाउँमै रोजगारी, आधुनिक कृषि, राम्रो शिक्षा, स्वास्थ्य र अन्य सेवा विस्तार गरियो भने युवाहरूलाई गाउँमै बस्ने वातावरण बन्न सक्छ।

त्यसैले आगामी पाँच वर्षमा भौतिक विकाससँगै गाउँमा मानिस टिकाउने योजना पनि आवश्यक हुनेछ।

११. दिइएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस् :

(अ) सदाचारलाई किन परम धर्म भनिएको हो ?

उत्तर : सदाचारले मानिसलाई नैतिकताको मार्गमा अग्रसर गराउने भएकाले सदाचारलाई परम धर्म भनिएको हो।

(आ) सदाचारका नियमको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर :

सत्य र मधुर वचन बोल्ने।
आफूभन्दा उमेरले ठूलालाई आदर र सानालाई स्नेह गर्ने।
सकेसम्म अरूको भलाइ गर्ने।
नसके कसैको पनि कुभलो नसोच्ने।
आफ्नो कर्म र पेसाप्रति निष्ठावान् हुने।

(इ) सदाचारका लागि शरीर र मन कस्तो हुनुपर्छ ?

उत्तर : सदाचारका लागि शरीर र मन दुवै पवित्र हुनुपर्छ।

(ई) विद्यार्थीका पञ्च लक्षण के के हुन् ?

उत्तर :

विद्यार्थीका पञ्च लक्षण यसप्रकार छन् :

काक चेष्टा
बको ध्यान
स्वान निद्रा
अल्पाहारी
गृहत्यागी

भाषिक संरचना र वर्णविन्यास

(अ) अनुच्छेदको पहिलो वाक्यलाई आलङ्कारिक पदक्रममा बदल्नुहोस्।

उत्तर : शुद्ध आचार वा सदाचारलाई हरेक धर्मले परम धर्म मानेको पाइन्छ।

(आ) अनुच्छेदको अन्तिम वाक्यलाई दुईओटा वाक्यमा टुक्र्याउनुहोस्।

उत्तर :

विद्यार्थीले पढाइमा एकचित्त भएर लाग्नुपर्छ।
एकचित्त भएर पढ्नु विद्यार्थीको असल लक्षण हो।

(इ) अनुच्छेदबाट पञ्चम वर्ण प्रयोग भएका दुईओटा शब्द लेख्नुहोस्।

उत्तर :

सङ्गत
तुरुन्तै

सुनाइ र बोलाइ

१. सुनाइ पाठ १५ सुन्नुहोस् र उपयुक्त विकल्प छनोट गरी भन्नुहोस् :

(क) मानिसमा सामाजिक गुण कहिलेदेखि विकास हुन्छन् ?

(अ) विवाहपछि
(आ) बाल्यावस्थादेखि ✓
(इ) युवावस्थादेखि
(ई) जन्मदेखि

(ख) समाजमा योग्य नागरिक हुनाका लागि मानिस कस्ता कुरासँग परिचित हुनुपर्छ ?

(अ) नैतिक चरित्र र मधुर वाणी
(आ) सामाजिक मूल्य र आदर्श ✓
(इ) मानसिक वृद्धि र विकास
(ई) आपसी मेलमिलाप र सहयोग

(ग) सामाजिकीकरणबाट बालबालिकाको कस्तो क्षमता विकास गर्न सहयोग पुग्छ ?

(अ) शारीरिक विकास
(आ) व्यक्तित्व विकास ✓
(इ) आर्थिक विकास
(ई) संवेगात्मक विकास

(घ) मानिस कस्तो प्राणी हो ?

(अ) सामाजिक ✓
(आ) राजनीतिक
(इ) शिक्षित
(ई) भावनात्मक

सामाजिकीकरणबाट व्यक्तिलाई कस्ता फाइदा पुग्छन् ?

उत्तर :

मानिसले समाजमा आफ्नो स्थान के हो र अरूसँग कसरी व्यवहार गर्नुपर्छ भन्ने कुरा सामाजिकीकरणबाट सिक्छ।

सामाजिकीकरणबाट नै बालबालिकाले आफ्नो समाजका मूल्य, मान्यता, विश्वास र आदर्श सिक्दै जान्छन्। यसबाट व्यक्तिको सामाजिक व्यवहार र व्यक्तित्व विकासमा महत्त्वपूर्ण सहयोग पुग्छ।

भाषिक संरचना र वर्णविन्यास

१. दिइएको अनुच्छेदबाट व्याकरणिक र आलङ्कारिक पदक्रम भएका वाक्य छुट्याएर लेख्नुहोस् :

व्याकरणिक पदक्रम

श्रीमतीले ढिकीच्याउको कुरा नभनेको भए पनि हुन्थ्यो।
रने नरिसाएको भए पनि हुन्थ्यो।
रनेले ढिकीच्याउ किरालाई नमारेको भए पनि हुन्थ्यो।

आलङ्कारिक पदक्रम

काला बादलले नपाएको दुःख पाउने गरी फस्यो रने नराम्रोसँग।
नखाएको विष लाग्यो धनेका जिन्दगीमा।
कोही पनि नपरोस् यस्तो परिबन्दमा बरै।

२. दिइएको अनुच्छेदलाई आलङ्कारिक पदक्रममा बदल्नुहोस् :

दिइएको अनुच्छेद

बालक परेवाको हुलनिर पुग्यो। सेता परेवा भुरुर्र उडे। बालक पनि सेता परेवासँग उड्न खोज्यो। परेवा परको रूखमा गएर बसे। बालकले परेवालाई हेर्‍यो। परेवा घुरघुर गरी कराए। परेवाले बालकलाई बाइबाइ भने होलान्। बालकले हात उठाएर परेवालाई बोलाएको इसारा गर्‍यो। परेवाले भोलि आउँला है भने।

आलङ्कारिक पदक्रम

हुलतिर पुग्यो बालक परेवाको।
उडे भुरुर्र सेता परेवा।
खोज्यो उड्न सेता परेवासँग बालक पनि।
गएर बसे परेवा परको रूखमा।
हेर्‍यो बालकले परेवालाई।
घुरघुर गरी कराए परेवा।
भने होलान् बाइबाइ परेवाले बालकलाई।
हात उठाएर परेवालाई बोलाएको इसारा गर्‍यो बालकले।
भोलि आउँला है भने परेवाले।

३. ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ बाट तीनओटा आलङ्कारिक पदक्रमका वाक्य टिपी व्याकरणिक पदक्रममा रूपान्तरण गर्नुहोस्।

उदाहरण १

आलङ्कारिक : फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ तपाईं ?

व्याकरणिक : तपाईं फेरि कुन देशको कल्पना गरेर छापिरहनुभएको छ ?

उदाहरण २

आलङ्कारिक : एउटै इनार छ सम्पूर्ण गाउँमा।

व्याकरणिक : सम्पूर्ण गाउँमा एउटै इनार छ।

उदाहरण ३

आलङ्कारिक : निस्कन तयार छे जो कुनै पनि आमा।

व्याकरणिक : जो कुनै पनि आमा निस्कन तयार छे।

४. पञ्चम वर्ण प्रयोग भएका शब्द

(क) क, ख, ग, घ वर्णको अघि ‘ङ’ आउने शब्द

उदाहरण : मङ्गल

सङ्गम
सङ्गत
प्रसङ्ग
उमङ्ग

(ख) च, छ, ज, झ वर्णको अघि ‘ञ’ आउने शब्द

उदाहरण : व्यञ्जन

पञ्चामृत
पञ्चायत
रञ्जना
कञ्चन

(ग) ट, ठ, ड, ढ वर्णको अघि ‘ण’ आउने शब्द

उदाहरण : पण्डित

खण्डित
दण्डित
उद्दण्ड
चण्ड

(घ) त, थ, द, ध वर्णको अघि ‘न’ आउने शब्द

उदाहरण : सन्तोष

दन्त्य
हलन्त
अजन्त
सम्रान्त

(ङ) प, फ, ब, भ वर्णको अघि ‘म’ आउने शब्द

उदाहरण : स्तम्भ

भूकम्प
सम्म
डम्म
स्तम्भ

(च) य, र, ल, व, श, ष, स, ह, ज्ञ अघि शिरबिन्दु आउने शब्द

उदाहरण : संरक्षण

संसद
संवाद
संरचना
संलग्न

६. शिरबिन्दु र पञ्चम वर्णको प्रयोग गरी पुनर्लेखन गर्नुहोस् :

शुद्ध रूप

पङ्कज, शङ्कर, सञ्जय, सञ्चित, कण्टकनाथ, पण्डित, सन्तोष र पम्फा खेलकुद प्रतियोगिताबारे छलफल गर्दै थिए। त्यसै बेला संयोग, संरचना, संलग्न, संशय र संहिता आए। उनीहरूले संवाद गर्न थाले।

सिर्जना र परियोजना कार्य

१. ‘मानव’ शीर्षकमा एउटा कविता रचना गर्नुहोस्।

मानव

सबैतर्फ छ शासन दानवको,
पशु जीवन रासन मानवको।
अब मानव भन्दिनँ, भन्दिनँ म,
म हुँ मानव भन्दिनँ, भन्दिनँ म।

अति हिंसक बन्दछ मानव यो,
र नपुंसक बन्दछ मानव यो।
म नपुंसक होइन भन्दिनँ म,
म हुँ मानव भन्दिनँ, भन्दिनँ म।

२. पुस्तकालयबाट एउटा बाल कविता खोजी त्यसको मूलभाव कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

पुस्तकको नाम : केटाकेटीका कविताहरू

कविताको शीर्षक : मानव

रचनाकार : आत्माराम न्यौपाने

जम्मा श्लोक सङ्ख्या : ४

छन्द : तोटक

भावार्थ

कविले यस कवितामा अब आफूलाई मानव नभन्ने कुरा व्यक्त गरेका छन्। मानिस भएर पनि पशुहत्या गर्ने, पशुको जीवनमा निर्भर भएर बाँच्ने र परहितको काम नगर्ने व्यक्तिलाई साँचो अर्थमा मानव भन्न नमिल्ने भाव कवितामा व्यक्त गरिएको छ।

मानिस भएर मानवता, दया, करुणा र परोपकारको भावना नभए मानव कहलाउनुको अर्थ नरहने सन्देश कविताले दिएको छ।