पाठ ३ ·चिकित्सा विज्ञान रआयुर्वेद चिकित्सा

शब्दभण्डार

१. दिइएका अर्थ आउने शब्द ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा‘ निबन्धबाट खोजेर लेख्नुहोस्:

(क)स्नायुसम्बन्धी रोग

उत्तर: पक्षाघात

(ख)बात, पित्त र कफसम्बन्धी दोष

उत्तर: त्रिदोष

(ग)चिरफारका पद्धतिले गरिने रोगको उपचार

उत्तर: शल्यक्रिया

(घ)हानि वा घात पुर्याउने

उत्तर: घातक

(ङ)प्रतिरोधका लागि तयार पारिएको

उत्तर: प्रतिरोधात्मक

२. दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्:

प्रादुर्भाव — कुनै वस्तु वा विषयको उत्पत्ति वा उद्भव

अत्युक्ति — बढाइचढाइ गरिने वर्णन वा कथन

अद्यावधिक — आजसम्मको अवस्था, विगतदेखि हालसम्म

त्रिदोष — शरीरमा हुने बात, पित्त र कफको प्रकोपबाट हुने रोग

निषेध — प्रतिबन्ध वा रोक लगाउने काम

अधीरता — धैर्य नभएको अवस्था, अस्थिर                   

३. चिकित्सा क्षेत्रमा प्रयोग हुने दिइएका प्राविधिक पारिभाषिक शब्द पढ्नुहोस् र शब्दकोशका सहायताले तिनको अर्थ लेख्नुहोस्:

आयुर्वेद — पौर्वात्य दृष्टिकोणबाट पाँचौँ वेद मानिने, रोग पहिचानपछि काष्ठादि, रसादि औषधीको प्रयोग गरेर वा शल्यक्रिया आदिका उपायद्वारा पनि चिकित्सा गरिने प्राचीन चिकित्सा शास्त्र

एलोप्याथिक — पाश्चात्य आधुनिक चिकित्सा पद्धति, डाक्टरी उपचार चिकित्सा पद्धति

वैकल्पिक चिकित्सा — विकल्पमा आउने इलाज वा उपचार

होमियोप्याथिक चिकित्सा — होमियोप्याथीसम्बन्धी उपचार

शल्यक्रिया — चिरफारद्वारा शारीरिक उपचार गरी ठिक पार्ने काम, शल्यचिकित्सा

पक्षाघात — शरीरको दायाँ वा बायाँ अङ्ग चेतनहीन हुने एक किसिमको वातरोग

आकस्मिक उपचार — अकस्मात् भएको कार्य, दुर्घटना वा रोगमा गरिने इलाज

निर्मूलीकरण — निर्मूल पार्ने काम, उन्मूलन

४. ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा‘ निबन्धमा प्रयोग भएका कुनै पाँचओटा पारिभाषिक प्राविधिक शब्द टिपी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्:

हृदयाघात — सन्तुलित जीवनशैलीले हृदयाघातको जोखिम कम गर्छ।

वैद्य — अनुभवी वैद्यले प्राकृतिक जडीबुटीबाट उपचार गर्छन्।

उपचारात्मक — रोग निको पार्न उपचारात्मक विधि अपनाइन्छ।

मनोचिकित्सा — मानसिक स्वास्थ्य सुधार्न मनोचिकित्सा प्रभावकारी हुन्छ।

चिकित्सा — आधुनिक चिकित्साले मानिसको आयु लम्ब्याएको छ।

बोध र अभिव्यक्ति

४. दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:

(क)चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा निबन्ध कति अनुच्छेदमा संरचित छ?

उत्तर: चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा निबन्ध १२ अनुच्छेदमा संरचित छ।

(ख)वाक्य सङ्ख्याका दृष्टिले सबैभन्दा छोटो र लामो अनुच्छेद कुन हो?

उत्तर: वाक्य सङ्ख्याका दृष्टिले सबैभन्दा छोटो अन्तिम र लामो अनुच्छेद तेस्रो हो।

(ग)निबन्धमा आयुर्वेद चिकित्साका शाखाको चर्चा गरिएको विषयवस्तु कुन अनुच्छेदमा रहेको छ?

उत्तर: निबन्धमा आयुर्वेद चिकित्साका शाखाको चर्चा गरिएको विषयवस्तु पाँचौं अनुच्छेदमा रहेको छ।

(घ)निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदको आशय के हो?

उत्तर: निबन्धको अन्तिम अनुच्छेदको आशय निरोगी र सुखी जीवन बाँच्नका लागि आयुर्वेद चिकित्सा पद्धतिको प्रयोग गर्नुपर्छ भन्ने हो।

५. दिइएको निबन्धांश मौन पठन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:

(क)निबन्धांशमा चिकित्सा विज्ञानका कुन कुन शाखाको चर्चा गरिएको छ?

उत्तर: निबन्धांशमा चिकित्साका निरोधात्मक, प्रवर्धनात्मक र उपचारात्मक शाखाको चर्चा गरिएको छ।

(ख)प्रवर्धनात्मक उपचार पद्धति कस्तो हुन्छ?

उत्तर: पोषण कार्यक्रम, स्वास्थ्य शिक्षा र वातावरणीय सरसफाइ कार्यक्रम जस्ता सेवाबाट उपचार गरिने पद्धति प्रवर्धनात्मक उपचार पद्धति हो।

(ग)उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवामा कुन कुन पद्धति पर्छन्?

उत्तर: उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवामा आधुनिक चिकित्सा, आयुर्वेद चिकित्सा, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनोचिकित्सा, अकुप्रेसर र युनानी चिकित्सा पद्धति पर्छन्।

(घ)तपाईंलाई कुन उपचार पद्धति मन पर्छ, किन?

उत्तर: रोग नियन्त्रणका लागि रोग लाग्नुपूर्व नै स्वास्थ्य सेवा प्रदान गरिने भएकोले मलाई निरोधात्मक उपचार पद्धति मन पर्छ।

६. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

(क) चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा निबन्धका आधारमा वर्तमान चिकित्सा विज्ञानका बारेमा वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर: एलोप्याथिक उपचार पद्धति हाल सर्वाधिक लोकप्रिय चिकित्सा पद्धति हो। यसलाई आधुनिक चिकित्सा विज्ञान तथा डाक्टरी उपचारका रूपमा लिइन्छ। यस पद्धतिमा रोग निको पार्न सुरुमै रोग घटाउने औषधी दिइन्छ। छिटो सन्चो हुने, विशेषज्ञ डाक्टर र औषधी सजिलै उपलब्ध हुने, आपतकालीन अवस्थामा प्रभावकारी हुने र शल्यक्रियाबाट गम्भीर रोग निको हुने यसका विशेषता हुन्। प्रविधि र उपकरण समयानुसार अद्यावधिक हुने तथा खोपको व्यवस्था हुनु यस पद्धतिका थप विशेषता हुन्।

(ख) किन आयुर्वेद चिकित्साको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ, लेख्नुहोस्।

उत्तर: आयुर्वेद चिकित्सामा शरीरको शुद्धीकरण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन जडीबुटीको प्रयोग गरिन्छ। यसमा बिरामीको समग्र पक्षको उपचार गरिन्छ र रोगको नियन्त्रण मात्र नभई निर्मूल गर्ने प्रयास गरिन्छ। उपचारका लागि उपकरणको आवश्यकता कम पर्ने, औषधीको नकारात्मक प्रभाव नहुने र खर्च कम लाग्ने हुँदा यो पद्धति सर्वसुलभ छ। नेपालमा प्रशस्त जडीबुटी पाइनु र रोग लाग्नुपूर्व नै प्रतिरोधात्मक उपाय अपनाउन सकिनुले पनि यसको लोकप्रियता बढ्दै गएको छ।

(ग) उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवाअन्तर्गत कस्ता उपचारात्मक पद्धति पर्छन्?

उत्तर: रोग लागेपछि निको पार्न प्रदान गरिने स्वास्थ्य सेवालाई उपचारात्मक स्वास्थ्य सेवा भनिन्छ। यसअन्तर्गत आधुनिक चिकित्सा विज्ञान, आयुर्वेद चिकित्सा, होमियोप्याथी, प्राकृतिक चिकित्सा, योग चिकित्सा, मनोचिकित्सा, अकुप्रेसर र युनानी चिकित्सा जस्ता पद्धति पर्छन्।

(घ) आयुर्वेद चिकित्सा पद्धति र आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका मुख्य फरक के के हुन्?

उत्तर: आयुर्वेद चिकित्सामा जडीबुटीको प्रयोग गरी शरीरको शुद्धीकरण र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाइन्छ भने आधुनिक चिकित्सामा रोग घटाउने औषधी र शल्यक्रियाको प्रयोग गरिन्छ। आयुर्वेद उपचार कम खर्चिलो र पार्श्वप्रभावरहित हुन्छ भने आधुनिक उपचार महँगो र पार्श्वप्रभावयुक्त हुन सक्छ। आयुर्वेदले रोगको जरै निर्मूल गर्न खोज्छ भने आधुनिक चिकित्साले तत्काल लक्षण नियन्त्रणमा जोड दिन्छ। आयुर्वेदमा उपचार अवधि लामो हुन्छ भने आधुनिक चिकित्सामा छिटो सन्चो हुन्छ।

७. व्याख्या गर्नुहोस्:

(क) आयुर्वेदिक चिकित्सा आधुनिक चिकित्सा पद्धतिभन्दा भिन्न र संसारकै सर्वप्राचीन उपचार पद्धति हो।

उत्तर: प्रस्तुत गद्यांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ शीर्षकको वस्तुपरक निबन्धबाट साभार गरिएको हो । यस निबन्धका रचनाकार पाठ्यपुस्तक सम्पादक समूह हुन् । निबन्धकारहरूले मानव स्वास्थ्यको रक्षाका लागि प्रचलित विभिन्न उपचार पद्धतिहरूको चर्चा गर्ने क्रममा यो भनाइ अघि सारेका हुन् । आयुर्वेद चिकित्साको ऐतिहासिक प्रामाणिकता र यसको रैथाने विशिष्टता आधुनिक चिकित्साको तुलनामा जेठो छ भन्ने आशय यस अंशमा लुकेको छ ।

आयुर्वेद र आधुनिक चिकित्सा (एलोप्याथी) दुवै मानव शरीरलाई निरोगी बनाउने माध्यम भए तापनि यिनको दर्शन र उपचार प्रक्रिया पूर्ण रूपमा फरक छ । आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले रोग लागेपछि भौतिक प्रविधि र रासायनिक औषधीको माध्यमबाट तत्काल लक्षणहरूलाई दबाउने काम गर्छ । अर्कातर्फ, आयुर्वेदले मानिसको खानपान, रहनसहन र आचारसंहितामा सुधार ल्याई रोग लाग्नै नदिनका लागि निरोधात्मक विधिलाई जोड दिन्छ । यसमा बिरामीको आत्मा, मन र शारीरिक प्रकृतिको सामूहिक परीक्षण गरी रोगलाई जरैदेखि निर्मूल पार्ने विशिष्ट प्रक्रिया अपनाइन्छ । इतिहासका आधारमा हेर्दा आधुनिक एलोप्याथिक प्रणालीको विकास केही शताब्दी अगाडि मात्र भएको हो तर आयुर्वेदको विकास हजारौँ वर्ष अगाडि पूर्वीय वैदिक सभ्यतासँगै भएको मानिन्छ । पूर्वीय ऋषिमुनिहरूले जडीबुटी र प्राकृतिक तत्त्वहरूको प्रयोग गरी विकास गरेको यो पद्धति विश्वकै पहिलो प्रामाणिक चिकित्सा शास्त्र हो ।

यसप्रकार निष्कर्षमा, आयुर्वेद चिकित्सा आफ्नो प्राकृतिक चरित्र र ऐतिहासिक पृष्ठभूमिका कारण आधुनिक चिकित्सा प्रणालीभन्दा पृथक् एवं ज्येष्ठ रहेको देखिन्छ । निबन्धकारहरूको यस विचारले रैथाने ज्ञान र उपचार विधिको शाश्वत महत्त्वलाई उजागर गरेको छ । मानव सभ्यताको उषाकालदेखि नै प्रचलनमा रहेको आयुर्वेद संसारकै सबैभन्दा पुरानो र भरपर्दो स्वास्थ्य विज्ञान हो भन्ने विचार यस निबन्धांशमा व्यक्त भएको पाइन्छ ।

(ख) आयुर्वेदिक औषधीका लागि नेपाल भूस्वर्ग मानिन्छ।

उत्तर: प्रस्तुत गद्यांश कक्षा १० को नेपाली पाठ्यपुस्तकमा सङ्कलित ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ शीर्षकको वस्तुपरक निबन्धबाट साभार गरिएको हो । यस निबन्धका रचनाकार पाठ्यपुस्तक सम्पादक समूह हुन् । नेपालमा उपलब्ध अमूल्य जडीबुटी र यहाँको प्राकृतिक सम्पन्नताको चर्चा गर्ने सन्दर्भमा यो विचार प्रस्तुत गरिएको हो । भौगोलिक विविधता र अनुकूल हावापानीका कारण नेपाल औषधीय वनस्पतिका लागि संसारकै सबैभन्दा उत्तम थलो हो भन्ने आशय यस हरफमा समेटिएको छ ।

नेपालको भौगोलिक अवस्थिति हिमाल, पहाड र तराईको विशिष्ट स्वरूपमा विभाजित छ । यहाँ पाइने जैविक विविधताका कारण विश्वमा विरलै प्राप्त हुने बहुमूल्य र रैथाने जडीबुटीहरू प्राकृतिक रूपमै उम्रने गर्दछन् । उच्च हिमाली भेगदेखि भित्री मधेससम्मका जङ्गल तथा पहराहरू औषधीय गुणले युक्त वनस्पतिले भरिपूर्ण छन् । पौराणिक ग्रन्थ रामायणमा समेत युद्धका समयमा मूर्छित भएका लक्ष्मणको प्राण रक्षाका लागि हनुमानले नेपालको हिमाली क्षेत्रबाटै सञ्जिवनी बुटी लगेको ऐतिहासिक प्रसङ्ग उल्लेख छ । जुम्ला, मुगु, हुम्ला र डोल्पा जस्ता हिमाली तथा उच्च पहाडी क्षेत्रमा पाइने यार्सागुम्बा, पाँचऔँले, जटामसी र हर्रोबर्रो जस्ता वनस्पतिहरूले नेपाललाई जडीबुटीको अक्षय भण्डार प्रमाणित गरेका छन् । यहाँको माटोमा प्राकृतिक रूपमै रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने र घातक रोग निको पार्ने वनस्पतिको बाहुल्यता रहेकाले यसलाई आयुर्वेदिक औषधीको केन्द्र मानिएको हो ।

यसप्रकार निष्कर्षमा, अद्वितीय प्राकृतिक सम्पदा र औषधीय वनस्पतिको प्रचुरताले गर्दा नेपाल आयुर्वेदका क्षेत्रमा धर्तीकै सर्वोत्कृष्ट स्थान बन्न पुगेको छ । निबन्धकारहरूको यस दृष्टिकोणले नेपालको जडीबुटीजन्य वैभव र यसको अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वलाई दर्शाएको छ । प्राकृतिक रूपमै समृद्ध नेपाल आयुर्वेदिक चिकित्साका कच्चा पदार्थका लागि संसारकै पवित्र र उर्वर भूमि हो भन्ने विचार यस निबन्धांशमा व्यक्त भएको पाइन्छ ।

८. आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका सकारात्मक र नकारात्मक पक्षबारे समीक्षा गर्नुहोस्।

उत्तर: ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेद चिकित्सा’ निबन्ध मानव स्वास्थ्यका विविध पद्धतिहरूमा केन्द्रित वैचारिक रचना हो। पाश्चात्य विज्ञानको उत्कृष्ट वरदानका रूपमा रहेको आधुनिक चिकित्सा पद्धति अर्थात् एलोप्याथी हाल संसारभर लोकप्रिय छ। यस निबन्धमा यसै डाक्टरी उपचार प्रणालीका सबल विशेषता र सीमाहरू केलाउँदै मानव जीवनमा यसको बहुआयामिक प्रभावबारे समीक्षा गरिएको छ।

आधुनिक चिकित्सा पद्धतिका थुप्रै सकारात्मक पक्षहरू छन् जसले यसलाई विश्वव्यापी रूपमा स्थापित गराएका छन्। यसको सबैभन्दा ठुलो सबल पक्ष बिरामीलाई तीव्र पीडाबाट तत्कालै राहत दिनु र छिटो सन्चो गराउनु हो। आकस्मिक दुर्घटना, एपेन्डिसाइटिस, हृदयाघात र पक्षाघात जस्ता गम्भीर अवस्थामा यो पद्धति जीवनरक्षक बन्दछ। यसमा विशेषज्ञ डाक्टर र औषधीहरू सजिलै उपलब्ध हुन्छन् भने आधुनिक उपकरण र शल्यक्रियाका कारण जटिल रोगहरूको निदान सहज बनेको छ। रोग लाग्नु अगावै रोक्न प्रभावकारी खोपको व्यवस्था हुनु र बलिया निकायहरूबाट यो निर्देशित हुनु यसका सबल पक्ष हुन्।

यति हुँदाहुँदै पनि आधुनिक चिकित्सा प्रणालीका केही गम्भीर नकारात्मक पक्ष तथा सीमाहरू रहेका छन्। यस पद्धतिमा प्रयोग गरिने रासायनिक औषधीहरूको अत्यधिक उपभोगले मानव शरीरमा पार्श्वप्रभाव निम्त्याउने गर्दछ। एन्टिबायोटिक औषधीहरूको जथाभाबी प्रयोगले मानिसको प्राकृतिक रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतालाई कमजोर बनाउँदै लगेको छ। यो उपचार पद्धति महँगो हुने भएकाले गरिब नागरिकहरूको आर्थिक पहुँचभन्दा बाहिर देखिन्छ। यसले रोगलाई स्थायी रूपमा निर्मूल पार्नुभन्दा तात्कालिक लक्षणको दमनमा बढी जोड दिने र औषधीको दुरुपयोग हुँदा घातक हुन सक्ने जोखिम रहन्छ।

यसप्रकार निष्कर्षमा, आधुनिक चिकित्सा पद्धति आकस्मिक संकट व्यवस्थापन, खोप र शल्यक्रियाका लागि संसारकै अचुक माध्यम हो। यद्यपि यसको उच्च लागत र रासायनिक औषधीको नकारात्मक प्रभावका कारण यसलाई पूर्ण रूपमा निर्दोष मान्न सकिँदैन। गम्भीर उपचारका लागि आधुनिक प्रणालीको भर पर्नुको विकल्प नभए तापनि रासायनिक असरबाट बच्नका लागि आयुर्वेद जस्ता प्राकृतिक चिकित्सा पद्धतिहरूसँग यसको उचित समन्वय गराउनु नै हितकर देखिन्छ।

९. रोग नियन्त्रण गर्न र पार्श्वप्रभावबाट बचाउन आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धति प्रभावकारी मानिन्छ, पुष्टि गर्नुहोस्।

उत्तर: आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धति मूलतः जीवनको ज्ञानसँग सम्बन्धित उपचार पद्धति हो। यसलाई पूर्वीय वैदिक सभ्यताको अभूतपूर्व उपहारका रूपमा लिइन्छ। निरोगी र दीर्घ जीवनका लागि यो पद्धति विश्वव्यापी रूपमा लोकप्रिय बन्दै गएको छ। यस पद्धतिमा बिरामीको आत्मा, मन, शारीरिक प्रकृति, दोष, मल र धातुको अवस्थालाई ध्यानमा राखेर समग्र पक्षको उपचार गरिन्छ। आहार, विहार र आचार संहितामार्फत रोगले आक्रमण नगरोस् भनी प्रतिरोधी औषधी र आहारमा जोड दिनु यसको विशेषता हो। रोगीको मन र शारीरिक प्रकृतिअनुसार उपचार गरिन्छ। रोगको प्रकृतिविरुद्ध पथ्यापथ्यको निर्देश गरी स्वस्थ व्यक्तिलाई रोगबाट जोगाउने र रोगीलाई चाँडै निको पार्ने काम यसमा हुन्छ। औषधी जडीबुटीबाट निर्माण हुने भएकाले नकारात्मक प्रभाव हुँदैन। रोगको नियन्त्रण मात्र नभई पूर्ण निर्मूल गर्ने प्रयास हुनु र पार्श्वप्रभाव नहुनु नै आयुर्वेदिक चिकित्साको विशिष्ट पक्ष हो। यसप्रकार रोग नियन्त्रण र पार्श्वप्रभावबाट बचाउन आयुर्वेदिक चिकित्सा पद्धति अत्यन्त प्रभावकारी मानिन्छ।

१०. ‘स्वस्थ खानपान‘ शीर्षकमा एउटा वस्तुपरक अनुच्छेद तयार गर्नुहोस्।

उत्तर: स्वस्थ खानपान स्वस्थ जीवनको पहिलो आधार हो। नियमित र सन्तुलित भोजनले रोगमुक्त रहन सकिन्छ भने अनियमित र अस्वस्थ खानपानले मधुमेह, हृदयाघात, मोटोपना र उच्च रक्तचाप जस्ता रोग निम्त्याउँछ। पूर्वीय दर्शनले पनि ऋताहार, हिताहार र मिताहारलाई सर्वश्रेष्ठ आहार मानेको छ। आजभोलि मसलेदार, तारेको र बजारिया खानाको प्रयोग बढ्दो छ। स्वाद र रङलाई मात्र महत्त्व दिँदा विभिन्न रोग लाग्छन्। क्षारप्रधान खाना जस्तै मौसमी तरकारी, फलफूल, गेडागुडी, मकै, गहुँ, जौ, कोदो, फापर र उवा बढी स्वस्थ मानिन्छन्। तसर्थ स्वस्थ खानपान नै स्वस्थ जीवनको अनिवार्य सर्त हो।

११. ‘चिकित्सा विज्ञान र आयुर्वेदिक चिकित्सा‘ निबन्धको पहिलो अनुच्छेदबाट चारओटा बुँदा टिपोट गरी सारांश लेख्नुहोस्।

चारओटा बुँदाहरू:
(क) मानिसका असावधानीका कारण रोगव्याधिले शरीरमा प्रवेश पाई खुसी लुटिने,
(ख) रोगव्याधि विरुद्ध प्रत्याक्रमण गरी त्यसलाई दमन र शमन गर्न चिकित्सा विज्ञानको प्रादुर्भाव हुनु,
(ग) चिकित्सा विज्ञानमा एलोप्याथिक चिकित्सा र आयुर्वेद चिकित्सा उपचार पद्धति बढी प्रयोगमा रहनु,
(घ) एलोप्याथिक पाश्चात्य विज्ञानको वरदान र आयुर्वेद पूर्वीय वैदिक सभ्यताको उपहार ।

सारांश: चिकित्सा विज्ञानको पृष्ठभूमि
मानिसका असावधानीका कारण रोगव्याधिले प्रवेश पाई खुसी लुटिन्छ । यसका विरुद्ध प्रत्याक्रमण गरी त्यसलाई दमन र शमन गर्न चिकित्सा विज्ञानको प्रादुर्भाव भएको हो । पाश्चात्य विज्ञानको वरदान एलोप्याथिक र पूर्वीय सभ्यताको उपहार आयुर्वेद बढी प्रयोगमा छन् ।

अनुच्छेदमा भएको जम्मा शब्द सङ्ख्या : ९८
सारांशमा हुनुपर्ने शब्द सङ्ख्या : ३३
सारांशमा भएको शब्द सङ्ख्या : ३४

१२. ‘आधुनिक चिकित्सा पद्धति…. सुख छैन‘ अनुच्छेद पढ्नुहोस् अनि विषयवस्तुको पहिचान, अनुमान र निष्कर्षसँग सम्बन्धित एक एकओटा बोध प्रश्न निर्माण गर्नुहोस्।

(क)अनुच्छेदबाट विशेषण शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।

(ख)औषधीको दुरुपयोग कसरी कम गर्न सकिएला?

(ग)आधुनिक चिकित्सा पद्धति किन लोकप्रिय भएको छ?

१३. दिएको अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:

(क) प्रश्नहरू

(अ)कृषि उत्पादन कसरी उपभोक्तासम्म पुग्छ?

उत्तर: कृषि उत्पादनलाई सङ्कलकमार्फत् बजारसम्म पुर्याइन्छ। बजारमा पुगेका वस्तु उपभोक्ताले खरिद गरेर उपभोग गर्छन् र उत्पादन उपभोक्तासम्म पुग्छ।

(आ)अनुच्छेदमा सूचना प्रवाह र नाफासम्बन्धी कस्तो व्यवस्था उल्लेख भएको छ?

उत्तर: सूचना प्रवाहको व्यवस्था सरकारले मिलाइदिने र नाफाका बारेमा सङ्कलकले वस्तु सङ्कलन गरेर बजारमा पठाउँदा सानो नाफाको अंश राखिदिने व्यवस्था भएको छ।

(इ)कृषि बजारीकरणको प्रक्रियाबारे लेख्नुहोस्।

उत्तर: कृषि बजारीकरणमा उत्पादन भएका वस्तु सङ्कलकमार्फत् भण्डारण गरिन्छ र बजारसम्म पुर्याइन्छ।

(ई)सरकारले कृषकलाई कुन कुरामा सहयोग गर्नुपर्छ?

उत्तर: सरकारले कृषकलाई मल, सिँचाइ, बाटो, बजार र सञ्चारको उचित व्यवस्था मिलाउन सहयोग गर्नुपर्छ।

(ख) भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:

(अ)अनुच्छेदबाट उप, सम्, उत् उपसर्ग लागेका एक एकओटा शब्द खोजेर लेख्नुहोस्।

उत्तर: उपभोक्ता, सङ्गठन, उत्पादन

(आ)अनुच्छेदबाट दुईओटा कृदन्त शब्द पहिचान गरी लेख्नुहोस्।

उत्तर: गर्नाले, गरेर

(इ)अनुच्छेदबाट शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा ह्रस्व उकार प्रयोग भएका दुई दुईओटा शब्द टिपोट गर्नुहोस्।

उत्तर: सुरुमा: उत्पादन, पुर्याइन्छ। बिचमा: अनुसार, अनुदान। अन्तिममा: वस्तु, हुनु।